عبدالکریم گل گون نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس 2821-0611 5 18 2026 08 23 rethinking the institution of mortgage in light of smart contracts; an analysis of opportunities and challenges in iranian law بازاندیشی در نهاد رهن در پرتو قراردادهای هوشمند؛ تحلیل فرصت ها و چالش ها در حقوق ایران 89 110 251362 10.22034/jlpa.2026.251362 FA رحیم مختاری استادیار، گروه حقوق، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران آیدا نصراللهی شیرازی دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران Journal Article 2026 08 17 Smart contracts, as one of the most prominent applications of block‌chain technology, have today extended beyond the mere transfer of digital assets and cryptocurrency transactions and have acquired the capacity to provide a framework for the formation and performance of legal contracts, including mortgage agreements. The application of this technology in the collateral system, through automating the performance of obligations, accelerating the realization of the mortgagee's rights, preventing unauthorized dispositions of the mortgaged property, and enabling the pledge of encrypted digital assets, can significantly enhance the efficiency of this system. However, the application of smart contracts to mortgage agreements within the Iranian legal system faces various challenges, including uncertainties concerning the pledge of digital assets, the interpretation of traditional legal concepts such as "specific identified property" (ʿayn-e moʿayyan) and "delivery"(qabḍ), technical vulnerabilities, programming errors, dependence on oracles, and the lack of flexibility at the enforcement stage. Despite these challenges, domestic legislative developments and international legal instruments indicate that contemporary law is gradually moving toward recognizing intangible assets as capable of being mortgaged and adopting a dynamic interpretation of traditional legal institutions. Accordingly, it appears that, by adopting a dynamic interpretative approach toward existing legal provisions and developing specific rules governing smart contracts, the potential of this technology can be utilized to rethink and develop the institution of mortgage, thereby enhancing the system of securing obligations under Iranian law. قراردادهای هوشمند، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین کاربردهای فناوری بلاک‌چین، امروزه فراتر از انتقال دارایی‌های دیجیتال و معاملات رمزارزی عمل کرده و ظرفیت آن را یافته‌اند که بستری برای انعقاد و اجرای قراردادهای حقوقی، از جمله عقد رهن، فراهم آورند. به‌کارگیری این فناوری در نظام وثیقه‌گذاری، از طریق خودکارسازی اجرای تعهدات، تسریع در استیفای حقوق مرتهن، جلوگیری از تصرفات غیرمجاز در وثیقه، و امکان توثیق دارایی‌های دیجیتال رمزنگاری‌شده، می‌تواند به افزایش چشمگیر کارایی این نظام بینجامد. با این حال، اعمال قراردادهای هوشمند در عقد رهن در نظام حقوقی ایران با چالش‌های متعددی روبه‌ر است؛ از جمله ابهامات مربوط به توثیق دارایی‌های دیجیتال، تفسیر مفاهیم سنتی نظیر «عین معیّن» و «قبض»، آسیب‌پذیری‌های فنی، خطاهای برنامه‌نویسی، وابستگی به اوراکل‌ها، و عدم انعطاف‌پذیری در مرحلهٔ اجرا. با وجود این موانع، تحولات تقنینی داخلی و اسناد بین‌المللی نشان می‌دهد که حقوق معاصر به‌تدریج به سمت پذیرش اموال غیرمادی به‌عنوان موضوع وثیقه و ارائهٔ تفسیری پویا از نهادهای سنتی حرکت می‌کند. بر این اساس، به نظر می‌رسد که با اتخاذ رویکردی تفسیریپویا نسبت به مقررات موجود و تدوین ضوابط اختصاصی برای قراردادهای هوشمند، می‌توان از ظرفیت‌های این فناوری در جهت توسعهٔ نهاد رهن و ارتقای نظام تضمین تعهدات در حقوق ایران بهره‌مند شد. https://www.jlpa.ir/article_251362_962a709c1633a6f104c3de2be62f6762.pdf