این مقاله، به بررسی مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران پرداخته است؛ موضوعی که در پرتو تحولات پرشتاب علمی در حوزههای مرتبط با پزشکی، داروسازی و فناوریهای زیستی، از جمله ژندرمانی، مهندسی ژنتیک، سلولهای بنیادی، زیستفناوریهای دارویی و درمانی، باروری مصنوعی، پیوند اعضاء و سایر شیوههای نوین درمانی، اهمیتی مضاعف یافته است. گسترش این روشها نهتنها موجب ورود ابزارها، فرآیندها و محصولات نو به عرصه درمان شده، بلکه زمینهساز ورود متخصصان و فعالان جدیدی به فرآیند درمان و تولید دارو گردیده است؛ افرادی که خارج از قالبهای سنتی کادر درمانی قرار داشته و تاکنون جایگاه حقوقی روشنی در نظام مسئولیت مدنی، قانونی و قراردادی ایران نداشتهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که علیرغم پذیرش عملی بسیاری از این شیوهها در ساختار پزشکی و درمانی کشور، نظام حقوقی ایران همچنان بر پایه اصول و مقررات سنتی مانند قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی استوار است و از پذیرش دکترینها، رویهها و چارچوبهای نوین حقوقی که متناسب با ویژگیهای پیچیده و چندبُعدی شیوههای درمانی و دارویی جدید باشند، بازمانده است. در این راستا، قراردادهای درمانی نوین که مبتنی بر ارائه خدمات تخصصی با فناوریهای پیشرفته هستند نیز از شفافیت لازم در نظام حقوقی برخوردار نیستند و تکالیف و مسئولیتهای ناشی از آنها در مرحله تشخیص، تجویز، اجرا، نظارت و حتی پس از درمان بهطور دقیق تبیین نشده است. علاوه بر آن، تفکیک روشنی میان مسئولیت شرکتهای دارویی سنتی با شرکتهای دانشبنیان فعال در عرصه تولید دارو و فناوریهای درمانی وجود ندارد و همین امر موجب بروز خلاهای جدی در زمینه شناسایی مسئول و نحوه جبران خسارتهای احتمالی شده است. بنابراین، این تحقیق با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای، بر ضرورت بازنگری اساسی در مقررات حقوقی موجود، تدوین قوانین تخصصی و بهروز، و ایجاد چارچوبهای نوین برای شناسایی و انتساب مسئولیت مدنی، قانونی و قراردادی در قبال شیوههای نوین درمانی و دارویی تأکید دارد؛ تا از یک سو حقوق اشخاص آسیبدیده بهدرستی جبران گردد و از سوی دیگر، فعالان این حوزهها با آگاهی کامل از مسئولیتها و حدود مداخلات خود در فضای حقوقی شفافتری فعالیت نمایند.
امیران بخشایش، عیسی، و باریکلو، علیرضا. (۱۳۹۳) مفهوم اصل جبران خسارت در حقوق بیمه. مجلس و راهبرد، ۲۱، ۸۰.
امیری، مصطفی، و دشتی، محمدتقی. (۱۴۰۳) امکانسنجی اعمال نظریه خطر به عنوان مبنای مسئولیت مدنی دولت در حقوق ایران. پژوهشهای نوین حقوق اداری، ۶(۱۸)
ایمانخانی، نیلوفر. (۱۳۸۷) رفتار مصرفکننده در بازاریابی دیجیتال. پژوهشگر، ۵(۱۱)
آرایی، حمید، و یزدانیان، علیرضا. (۱۳۹۳) مطالعه تطبیقی تبیین مسئولیت مدنی بیمارستان در قبال اعمال کارکنان خود و تحلیل آن در راستای مسئولیت ناشی از فعل غیر. حقوق تطبیقی، ۱۰۲.
آلکجباف، حسین، و اختری، سجاد. (۱۳۹۰) بررسی شبیهسازی انسان از بعد اخلاقی. فصلنامه اخلاق پزشکی، ۵، ۱۸.
بابایی، ایرج. (۱۳۸۱) بررسی عنصر خطا در حقوق مسئولیت مدنی ایران. مجله پژوهش حقوق عمومی، ۷.
بادینی، حسن. (۱۳۹۱) نقدی بر مبنا و قلمرو مسئولیت مدنی عرضهکنندگان کالا و خدمات در قانون حمایت از حقوق مصرفکنندگان ۱۳۸۸. مجله تحقیقات حقوقی، ۵۸.
بادینی، حسن، و پناهی اصانلو، پانتهآ. (۱۳۹۱) نقدی بر قانون حمایت از مصرفکنندگان خودرو مصوب ۱۳۸۶. فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، ۱، ۱.
باقری حیدری کرم، احمدی فیروز، غضنفری، هنگامه. (1402). ماهیت و منابع قانونی مسئولیت مدنی ناشی از عدم ارائه اطلاعات دارویی توسط تولیدکنندگان و توزیعکنندگان دارو به مصرفکنندگان در حقوق ایران، فرانسه و انگلیس. مجله علمی پژوهشی حقوق پزشکی, 17(58)، 413–
برهمن، مجید. (۱۳۸۷) شبیهسازی انسان در حقوق ایالات متحده آمریکا. فصلنامه حقوق پزشکی، ۲، ۷.
بزمی، شبنم، و متولیزاده اردکانی، علی. (۱۳۸۷) ژندرمانی و اخلاق پزشکی. فصلنامه اخلاق پزشکی، ۲، ۴.
بهاروند، حسین، و دیگران. (۱۳۸۳) سلولهای بنیادی جنینی: مفهوم و پتانسیلها. فصلنامه پزشکی یاخته، ۷، ۴.
بیرودیان، سعید، و آریننیا، حمیده. (۱۳۹۶) نقش اخلاق نانوفناوری پزشکی در عرصه پژوهشهای زیستپزشکی. مجله اخلاق زیستی، ۷(۲۵)
بیگدلی، سعید، و بدیع صنایع اصفهانی، امین. (۱۳۹۳) مبنای مسئولیت مدنی ناشی از محصولات غذایی اصلاحشده ژنتیکی (تراریخته) (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و اسناد بینالمللی) مطالعات حقوق تطبیقی، ۵(۲)
پروین، محمدرضا. (۱۳۸۸) ثبت اختراعات دارویی و بررسی چالشهای حقوقی آن. فصلنامه حقوق پزشکی، ۳، ۸.
پیشدست، حسنیه. (۱۳۹۹) احکام فقهی و حقوقی مترتب بر استفاده از سلولهای بنیادی و DNA به منظور شبیهسازی و تغییرات ژنتیکی در انسان. فصلنامه قانونیار، ۴(۱۵)
تسلیمی، محمدسعید، و دیگران. (۱۳۹۷) نقش نهادهای واسطهای در ظهور صنعت زیستداروها در ایران. سیاست علم و فناوری، ۱۰، ۳.
تقیزاده، ابراهیم. (۱۳۹۱) حقوق بنیادین مصرفکننده (مطالعه تطبیقی قانون حمایت از حقوق مصرفکنندگان ایران با مقررات اتحادیه اروپا و اصول راهنمای سازمان ملل متحد) دوفصلنامه دانشنامه حقوق اقتصادی، ۱۹(۱)
تیموری، محمد، و آقامیرسلیم، مرضیه سادات. (۱۳۸۹). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی و کیفری ناشی از دستکاری ژنتیکی در نظام حقوقی ایران و اسناد بینالمللی. فصلنامه حقوق پزشکی، ۴، ۱۳.
ثقفی، مریم، و دیگران. (۱۳۹۶). ماهیت تعهد ایمنی و کاربرد آن در مسئولیت مدنی پزشک در حقوق ایران و فرانسه. پژوهشهای حقوق تطبیقی، ۲۱، ۳.
جباران، محمدرضا. (۱۳۹۵). اصل خودداری از زیانرسانی در مهندسی ژنتیک: مصادیق و راهکارها. مجله دین و قانون، ۱۳.
جعفری، امین. (۱۳۸۶). تشخیص هویت ژنتیکی در علوم جنایی. فصلنامه حقوق پزشکی، ۱، ۱.
جنیدی، لعیا. (۱۳۸۷). تقصیر زیاندیده. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ۴۶.
جولایی، سودابه؛ متولیزاده اردکانی، علی (1387). ژنتیک و موضوعات اخلاقی آن. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال دوم، (4)
حاتمی، صدیقه؛ امینی، راضیه (1396). پیوند عضو حیوان به انسان از منظر فقه و حقوق پزشکی. مجله دین و سلامت، 5(1)
حاجی نوری، غلام رضا (۱۳۸۹). مطالعه تطبیقی رهیافتهای سببیت در مسئولیت مدنی. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۱(۱).
حبیبا، سعید؛ بهادری، زهرا (۱۳۹۳). اختراعات نانو فناوری و احراز شرط جدید بودن. نانو مقیاس، سال اول، (۲).
حبیبا، سعید؛ معلی، مهدی (۱۳۸۹). کارکرد نظام حق اختراع در توسعه زیست فناوری. فصلنامه حقوق پزشکی، سال چهارم، (۱۲).
حسینی، مینا (۱۳۹۱). حقوق مصرفکنندگان تولیدات دارویی و بهداشتی در آینه حقوق. حقوق پزشکی، (۲۳).
حکمت دوست، آزیتا و صادقی، محمد (۱۳۸۸). مروری بر انجماد اسپرم. مجموعه مقالات حفظ باروری.
حکمتنیا، محمود؛ عبدالهی ویشکایی، سمیه (۱۳۹۰). مسئولیت مدنی ناشی از عدم ارائه اطلاعات در فرآوردههای دارویی. حقوق اسلامی، (۲۹).
حمیدی مطلق، روح الله؛ دیگران (۱۳۹۵). درهم تنیدگی "دولت-کارآفرینان پیشگام" و تحول فناورانه: مورد کاوی رشد سریع فناوری زیست دارو در ایران. سیاست علم و فناوری، سال هشتم، (۴).
حیدری، حسن (۱۳۹۸). تحلیل فقهی و حقوقی آثار تلقیح مصنوعی به وسیله اجاره رحم. فصلنامه قانون یار، ۲(۵).
منابع خارجی
Barnes, David W. & Stout Lynn A.: (1992) “The Economic Analysis of Tort Law”, West Publishing Co. , U. S. A.
Bolger, William .(1983). The Harmonisation Of European Products Liability Law,Fordham internationalLaw Journal,volume 7,issue 1.
Brazier, Margaret& Murphy, John.(1999). Street on Torts, 10th.ed London, Butter Worths.
Genicot Gilles. (2010).Droit medical et biomedical ,Bruxelles, Larcier.
Keeton , William.(1984) Page the Law of Torts, 15th ed. San Francisco, California, West Publishing Co.
Magnus D. & MK. Cho .(2005). Ethics: Issues in Oocyte Donation for Stem Cell Research. Science 308.
Munter, C, & Shekell, C .(2015). The Role of Program Theory in Evaluation Research A Consideration of the What Works Clearinghouse Standards in the Case of Mathematics Education. American Journal of Evaluation, 37(1).
onaka, I .(1998). Harvard business review on knowledge management. Harvard Business School Press Boston .
United Nations Educational.(2005).Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Human cloning. http://www.unesco.org/bioethics.
اشرافی,فرزانه , مخترع,آیدا و رستگاری,بهنام . (1404). مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران. نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4(14), 3-34.
MLA
اشرافی,فرزانه , , مخترع,آیدا , و رستگاری,بهنام . "مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران", نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4, 14, 1404, 3-34.
HARVARD
اشرافی فرزانه, مخترع آیدا, رستگاری بهنام. (1404). 'مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران', نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4(14), pp. 3-34.
CHICAGO
فرزانه اشرافی, آیدا مخترع و بهنام رستگاری, "مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران," نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4 14 (1404): 3-34,
VANCOUVER
اشرافی فرزانه, مخترع آیدا, رستگاری بهنام. مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوههای نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران. فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 1404; 4(14): 3-34.