نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوه‌های نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی آپادانا
2 موسسه آموزش عالی آپادانا
3 موسسه آموزش عالی زند
چکیده
این مقاله، به بررسی مسئولیت اشخاص دخیل در تولید و کاربرد شیوه‌های نوین دارویی و درمانی در نظام حقوقی ایران پرداخته است؛ موضوعی که در پرتو تحولات پرشتاب علمی در حوزه‌های مرتبط با پزشکی، داروسازی و فناوری‌های زیستی، از جمله ژن‌درمانی، مهندسی ژنتیک، سلول‌های بنیادی، زیست‌فناوری‌های دارویی و درمانی، باروری مصنوعی، پیوند اعضاء و سایر شیوه‌های نوین درمانی، اهمیتی مضاعف یافته است. گسترش این روش‌ها نه‌تنها موجب ورود ابزارها، فرآیندها و محصولات نو به عرصه درمان شده، بلکه زمینه‌ساز ورود متخصصان و فعالان جدیدی به فرآیند درمان و تولید دارو گردیده است؛ افرادی که خارج از قالب‌های سنتی کادر درمانی قرار داشته و تاکنون جایگاه حقوقی روشنی در نظام مسئولیت مدنی، قانونی و قراردادی ایران نداشته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علی‌رغم پذیرش عملی بسیاری از این شیوه‌ها در ساختار پزشکی و درمانی کشور، نظام حقوقی ایران همچنان بر پایه اصول و مقررات سنتی مانند قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی استوار است و از پذیرش دکترین‌ها، رویه‌ها و چارچوب‌های نوین حقوقی که متناسب با ویژگی‌های پیچیده و چندبُعدی شیوه‌های درمانی و دارویی جدید باشند، بازمانده است. در این راستا، قراردادهای درمانی نوین که مبتنی بر ارائه خدمات تخصصی با فناوری‌های پیشرفته هستند نیز از شفافیت لازم در نظام حقوقی برخوردار نیستند و تکالیف و مسئولیت‌های ناشی از آن‌ها در مرحله تشخیص، تجویز، اجرا، نظارت و حتی پس از درمان به‌طور دقیق تبیین نشده است. علاوه بر آن، تفکیک روشنی میان مسئولیت شرکت‌های دارویی سنتی با شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در عرصه تولید دارو و فناوری‌های درمانی وجود ندارد و همین امر موجب بروز خلاهای جدی در زمینه شناسایی مسئول و نحوه جبران خسارت‌های احتمالی شده است. بنابراین، این تحقیق با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، بر ضرورت بازنگری اساسی در مقررات حقوقی موجود، تدوین قوانین تخصصی و به‌روز، و ایجاد چارچوب‌های نوین برای شناسایی و انتساب مسئولیت مدنی، قانونی و قراردادی در قبال شیوه‌های نوین درمانی و دارویی تأکید دارد؛ تا از یک سو حقوق اشخاص آسیب‌دیده به‌درستی جبران گردد و از سوی دیگر، فعالان این حوزه‌ها با آگاهی کامل از مسئولیت‌ها و حدود مداخلات خود در فضای حقوقی شفاف‌تری فعالیت نمایند.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

 

  • منابع فارسی

    کتب

    • آشوری، محمد. (۱۳۷۸). آیین دادرسی کیفری. تهران: انتشارات سمت.
    • امامی، حسن. (۱۳۸۷). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
    • امیری قائم‌مقامی، عبدالمجید. (۱۳۸۶). حقوق تعهدات. تهران: نشر میزان.
    • انصاری، مسعود، و طاهری، محمدعلی. (۱۳۸۸). دانشنامه حقوق خصوصی. تهران: انتشارات جنگل.
    • بادینی، حسن. (۱۳۸۴). فلسفه مسئولیت مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • باریکلو، علیرضا. (۱۳۸۷). مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
    • باقرزاده، احد. (۱۳۹۱). بازار/دولت/حقوق مصرف‌کننده. قم: مؤسسه‌ی توسعه‌ی علم.
    • ترنت، آر. ج. (۱۴۰۱). پزشکی مولکولی: ژنومیک تا مراقبت‌های بهداشتی شخص‌محور (مترجمان: جی. بویی، شبنم و دیگران). تهران: دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی.
    • توانایی‌فرد، حسن. (۱۳۸۵). فرهنگ تشریحی اقتصاد. تهران: جهان‌رایانه.
    • جابری، عصمت‌الله. (۱۳۸۶). حقوق مصرف‌کننده. تهران: انتشارات دادیار.
    • جعفری‌تبار، حسن. (۱۳۷۵). مسئولیت مدنی کالا. تهران: انتشارات دادگستر.
    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۹۰). ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۶). الفارق: دایره‌المعارف عمومی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
    • حسینی‌نژاد، حسینقلی. (۱۳۷۷). مسئولیت مدنی. تهران: مجد.
    • حییم، سلیمان. (۱۳۸۶). فرهنگ معاصر انگلیسی به فارسی و فارسی به انگلیسی. تهران: فرهنگ معاصر.
    • خدابخشی، عبدالله. (۱۳۸۸). بیمه و حقوق مسئولیت مدنی. تهران: معاونت حقوقی و توسعه قضایی.
    • داراب‌پور، مهراب. (۱۳۸۷). مسئولیت‌های خارج از قرارداد. تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد.
    • دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۸۰). فرهنگ لغت دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
    • ره‌پیک، حسن. (۱۳۸۸). حقوق مسئولیت مدنی و جبران‌ها. تهران: خرسندی.
    • رهنما، حسن، و دیگران. (۱۳۸۸). مقدمه‌ای بر اخلاق زیستی. تهران: انتشارات پژوهشگاه ابن‌سینا.
    • شهیدی، مهدی. (۱۳۸۵). آثار قراردادها و تعهدات. تهران: نشر مجد.
    • صفایی، حسین، و قاسم‌زاده، مرتضی. (۱۳۹۰). حقوق مدنی اشخاص و محجورین. تهران: میزان.
    • صفایی، سیدحسین، و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۴). مسئولیت مدنی. تهران: انتشارات سمت.
    • عباسلو، بختیار. (۱۳۹۰). مسئولیت مدنی (با نگرش تطبیقی). تهران: نشر میزان.
    • عمید، حسن. (۱۳۶۳). فرهنگ لغت فارسی. تهران: امیرکبیر.
    • غفاری فارسانی، بهنام. (۱۳۸۹). مصرف‌کننده و حقوق بنیادین او (نگاهی به قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
    • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۴). وقایع حقوقی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۳). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: انتشارات بنیاد حقوقی میزان.
    • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۰). الزام‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری – مسئولیت مدنی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۹). وقایع حقوقی، مسئولیت مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۴). مسئولیت ناشی از عیب تولید. تهران: دانشگاه تهران.
    • گرجی، ابوالقاسم. (۱۳۸۲). دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    • مریدی، سیاوش، و نوروزی، علیرضا. (۱۳۷۳). فرهنگ اقتصادی. تهران: پیشبرد و نگاه.
    • مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۲). فلسفه اخلاق. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
    • معین، محمد. (۱۳۸۷). فرهنگ فارسی. تهران: نشر راه رشد.
    • منتقمی، فروغ. (۱۳۸۵). استاندارد و صادرات. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
    • نوربها، رضا. (۱۳۹۰). حقوق جزای عمومی. تهران: دادآفرین.

    مقالات

    • احمدی، پرویز، و دیگران. (۱۳۸۹) بخش‌بندی بازار با رویکرد شبکه‌های عصبی (مطالعه موردی: بازار دارو در ایران) مجله مدیریت بازرگانی، ۲(۶)
    • اسپارو، رابرت. (۱۳۸۷) شبیه‌سازی درمانی و حق آزادی تولید مثل (محدثه معینی‌فر، مترجم) فصلنامه حقوق پزشکی، ۲، ۷.
    • اسماعیلی، مصطفی. (۱۳۸۸) شبیه‌سازی و پیامدهای فقهی، کلامی و اخلاقی آن. فصلنامه حقوق پزشکی، ۳، ۸.
    • اصغری آقمشهدی، فخرالدین، و جعفری، حمیدرضا. (۱۳۸۴) مطالبه خسارت مازاد بر دیه. پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه مازندران، ۹-۱۰.
    • اقبالی، میثم، و قنبری، بیتا. (۱۳۹۵) مسئولیت مدنی در نظام حقوقی کامن‌لا و مصادیق آن. فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، ۲، ۶.
    • اکبرزاده، رجب، و ادهمی، سعیده. (۱۴۰۰) قلمرو و آثار شرط عدم مسئولیت از منظر فقه امامیه. فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، ۲(۷)
    • اکبری، شیما. (۱۳۹۳) بیوتکنولوژی. فصلنامه نقد کتاب، ۱، ۱-۲.
    • امیران بخشایش، عیسی، و باریکلو، علیرضا. (۱۳۹۳) مفهوم اصل جبران خسارت در حقوق بیمه. مجلس و راهبرد، ۲۱، ۸۰.
    • امیری، مصطفی، و دشتی، محمدتقی. (۱۴۰۳) امکان‌سنجی اعمال نظریه خطر به عنوان مبنای مسئولیت مدنی دولت در حقوق ایران. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۶(۱۸)
    • ایمان‌خانی، نیلوفر. (۱۳۸۷) رفتار مصرف‌کننده در بازاریابی دیجیتال. پژوهشگر، ۵(۱۱)
    • آرایی، حمید، و یزدانیان، علیرضا. (۱۳۹۳) مطالعه تطبیقی تبیین مسئولیت مدنی بیمارستان در قبال اعمال کارکنان خود و تحلیل آن در راستای مسئولیت ناشی از فعل غیر. حقوق تطبیقی، ۱۰۲.
    • آل‌کجباف، حسین، و اختری، سجاد. (۱۳۹۰) بررسی شبیه‌سازی انسان از بعد اخلاقی. فصلنامه اخلاق پزشکی، ۵، ۱۸.
    • بابایی، ایرج. (۱۳۸۱) بررسی عنصر خطا در حقوق مسئولیت مدنی ایران. مجله پژوهش حقوق عمومی، ۷.
    • بادینی، حسن. (۱۳۹۱) نقدی بر مبنا و قلمرو مسئولیت مدنی عرضه‌کنندگان کالا و خدمات در قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان ۱۳۸۸. مجله تحقیقات حقوقی، ۵۸.
    • بادینی، حسن، و پناهی اصانلو، پانته‌آ. (۱۳۹۱) نقدی بر قانون حمایت از مصرف‌کنندگان خودرو مصوب ۱۳۸۶. فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، ۱، ۱.
    • باقری حیدری کرم، احمدی فیروز، غضنفری، هنگامه. (1402). ماهیت و منابع قانونی مسئولیت مدنی ناشی از عدم ارائه اطلاعات دارویی توسط تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان دارو به مصرف‌کنندگان در حقوق ایران، فرانسه و انگلیس. مجله علمی پژوهشی حقوق پزشکی, 17(58)، 413–
    • برهمن، مجید. (۱۳۸۷) شبیه‌سازی انسان در حقوق ایالات متحده آمریکا. فصلنامه حقوق پزشکی، ۲، ۷.
    • بزرگمهر، داوود. (۱۳۸۵) مسئولیت مدنی تولیدکنندگان کالا. مجله حقوق دادگستری، ۵۴.
    • بزمی، شبنم، و متولی‌زاده اردکانی، علی. (۱۳۸۷) ژن‌درمانی و اخلاق پزشکی. فصلنامه اخلاق پزشکی، ۲، ۴.
    • بهاروند، حسین، و دیگران. (۱۳۸۳) سلول‌های بنیادی جنینی: مفهوم و پتانسیل‌ها. فصلنامه پزشکی یاخته، ۷، ۴.
    • بیرودیان، سعید، و آرین‌نیا، حمیده. (۱۳۹۶) نقش اخلاق نانوفناوری پزشکی در عرصه پژوهش‌های زیست‌پزشکی. مجله اخلاق زیستی، ۷(۲۵)
    • بیگدلی، سعید، و بدیع صنایع اصفهانی، امین. (۱۳۹۳) مبنای مسئولیت مدنی ناشی از محصولات غذایی اصلاح‌شده ژنتیکی (تراریخته) (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی) مطالعات حقوق تطبیقی، ۵(۲)
    • پروین، محمدرضا. (۱۳۸۸) ثبت اختراعات دارویی و بررسی چالش‌های حقوقی آن. فصلنامه حقوق پزشکی، ۳، ۸.
    • پژهان، ماندانا، و دیگران. (۱۳۹۵) مسئولیت مدنی پزشک. مجله مطالعات حقوق، ۱.
    • پورابراهیم، احمد. (۱۳۹۹) وضعیت حقوقی فناوری سلول‌های بنیادی؛ تهدیدها و چالش‌های اقتصادی. پژوهش‌های حقوقی، ۴۴.
    • پوراسماعیلی، علیرضا. (۱۳۸۹) بررسی حقوقی برائت‌نامه‌های پزشکی. حقوق اسلامی، ۲۷.
    • پیروزی، پژمان، و سالک، شمیم. (۱۳۹۲) مسئولیت مدنی بیمارستان‌ها. تحقیقات حقوقی آزاد، ۲۲.
    • پیشدست، حسنیه. (۱۳۹۹) احکام فقهی و حقوقی مترتب بر استفاده از سلول‌های بنیادی و DNA به منظور شبیه‌سازی و تغییرات ژنتیکی در انسان. فصلنامه قانون‌یار، ۴(۱۵)
    • تسلیمی، محمدسعید، و دیگران. (۱۳۹۷) نقش نهادهای واسطه‌ای در ظهور صنعت زیست‌داروها در ایران. سیاست علم و فناوری، ۱۰، ۳.
    • تقی‌زاده، ابراهیم. (۱۳۹۱) حقوق بنیادین مصرف‌کننده (مطالعه تطبیقی قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان ایران با مقررات اتحادیه اروپا و اصول راهنمای سازمان ملل متحد) دوفصلنامه دانشنامه حقوق اقتصادی، ۱۹(۱)
    • تیموری، محمد، و آقامیرسلیم، مرضیه سادات. (۱۳۸۹). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی و کیفری ناشی از دستکاری ژنتیکی در نظام حقوقی ایران و اسناد بین‌المللی. فصلنامه حقوق پزشکی، ۴، ۱۳.
    • ثقفی، مریم، و دیگران. (۱۳۹۶). ماهیت تعهد ایمنی و کاربرد آن در مسئولیت مدنی پزشک در حقوق ایران و فرانسه. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۱، ۳.
    • جباران، محمدرضا. (۱۳۹۵). اصل خودداری از زیان‌رسانی در مهندسی ژنتیک: مصادیق و راهکارها. مجله دین و قانون، ۱۳.
    • جعفری، امین. (۱۳۸۶). تشخیص هویت ژنتیکی در علوم جنایی. فصلنامه حقوق پزشکی، ۱، ۱.
    • جنیدی، لعیا. (۱۳۸۷). تقصیر زیان‌دیده. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ۴۶.
    • جولایی، سودابه؛ متولی‌زاده اردکانی، علی (1387). ژنتیک و موضوعات اخلاقی آن. فصلنامه اخلاق پزشکی، سال دوم، (4)
    • حاتمی، صدیقه؛ امینی، راضیه (1396). پیوند عضو حیوان به انسان از منظر فقه و حقوق پزشکی. مجله دین و سلامت، 5(1)
    • حاجی نوری، غلام رضا (۱۳۸۹). مطالعه تطبیقی رهیافت‌های سببیت در مسئولیت مدنی. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۱(۱).
    • حبیبا، سعید؛ بهادری، زهرا (۱۳۹۳). اختراعات نانو فناوری و احراز شرط جدید بودن. نانو مقیاس، سال اول، (۲).
    • حبیبا، سعید؛ معلی، مهدی (۱۳۸۹). کارکرد نظام حق اختراع در توسعه زیست فناوری. فصلنامه حقوق پزشکی، سال چهارم، (۱۲).
    • حسینی، مینا (۱۳۹۱). حقوق مصرف‌کنندگان تولیدات دارویی و بهداشتی در آینه حقوق. حقوق پزشکی، (۲۳).
    • حکمت دوست، آزیتا و صادقی، محمد (۱۳۸۸). مروری بر انجماد اسپرم. مجموعه مقالات حفظ باروری.
    • حکمت‌نیا، محمود؛ عبدالهی ویشکایی، سمیه (۱۳۹۰). مسئولیت مدنی ناشی از عدم ارائه اطلاعات در فرآورده‌های دارویی. حقوق اسلامی، (۲۹).
    • حمیدی مطلق، روح الله؛ دیگران (۱۳۹۵). درهم تنیدگی "دولت-کارآفرینان پیشگام" و تحول فناورانه: مورد کاوی رشد سریع فناوری زیست دارو در ایران. سیاست علم و فناوری، سال هشتم، (۴).
    • حیدری، حسن (۱۳۹۸). تحلیل فقهی و حقوقی آثار تلقیح مصنوعی به وسیله اجاره رحم. فصلنامه قانون یار، ۲(۵).

    منابع خارجی

    • Barnes, David W. & Stout Lynn A.: (1992) “The Economic Analysis of Tort Law”, West Publishing Co. , U. S. A.
    • Bolger, William .(1983). The Harmonisation Of European Products Liability Law,Fordham internationalLaw Journal,volume 7,issue 1.
    • Brazier, Margaret& Murphy, John.(1999). Street on Torts, 10th.ed London, Butter Worths.
    • Dewert, G .(2003).Human Embryonic Stem Cell,” Research, Ethics & Policy. Oxford 18.
    • Genicot Gilles. (2010).Droit medical et biomedical ,Bruxelles, Larcier.
    • Keeton , William.(1984) Page the Law of Torts, 15th ed. San Francisco, California, West Publishing Co.
    • Magnus D. & MK. Cho .(2005). Ethics: Issues in Oocyte Donation for Stem Cell Research. Science 308.
    • Munter, C, & Shekell, C .(2015). The Role of Program Theory in Evaluation Research A Consideration of the What Works Clearinghouse Standards in the Case of Mathematics Education. American Journal of Evaluation, 37(1).
    • onaka, I .(1998). Harvard business review on knowledge management. Harvard Business School Press Boston .
    • United Nations Educational.(2005).Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Human cloning. http://www.unesco.org/bioethics.