1
دانشآموخته کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، مرودشت، ایران
2
گروه حقوق. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زرقان، زرقان ایران
چکیده
سیاستگذاری در حوزه خانوادههای بدسرپرست در ایران با چالشهای مفهومی و ساختاری جدی مواجه است. مفاهیم کلیدی مانند «حمایت»، «مسئولیت» و «عدالت» اغلب بهصورت تقلیلگرایانه و تکبعدی در قوانین و آییننامهها تعریف شدهاند، بهطوریکه تمرکز اصلی بر جداسازی کودک، مجازات والدین، و ارائه خدمات حداقلی است. این رویکرد، نهتنها با اصول روانشناسی رشد و عدالت ترمیمی ناسازگار است، بلکه موجب گسستهای عاطفی، بازتولید آسیب، و کاهش اثربخشی مداخلات میشود. در پاسخ به این چالشها، چارچوب مفهومی جدیدی پیشنهاد شده است که بر تلفیق نظریههای بینرشتهای (مانند نظریه دلبستگی، سیستمهای خانواده و عدالت ترمیمی)، بازتعریف مفاهیم بنیادین، و طراحی سیاستهایی مشارکتی و توانمندساز تأکید دارد. این چارچوب، خانواده را نهتنها بهعنوان واحد آسیبدیده، بلکه بهعنوان بستری بالقوه برای بازسازی روابط، رشد روانی کودک، و اصلاح سبکهای والدگری در نظر میگیرد. بر اساس این چارچوب، مجموعهای از پیشنهادات سیاستی در سه سطح تقنینی، اجرایی و حمایتی ارائه شده است. در سطح تقنینی، تدوین قانون جامع خانوادههای بدسرپرست، اصلاح قوانین موجود، و ایجاد سازوکارهای مشارکتی برای خانوادهها پیشنهاد شده است. در سطح اجرایی، طراحی مراکز بازسازی خانواده، توسعه نظام ارزیابی چندبعدی، و آموزش والدگری از جمله راهکارهای کلیدیاند. در سطح حمایتی، ارائه بستههای ترکیبی خدمات روانی، آموزشی و مالی، تدوین سیاستهای مکمل در حوزه آموزش و سلامت روان، و تغییر نگرش عمومی از طریق برنامههای فرهنگی و رسانهای مورد تأکید قرار گرفتهاند. گذار از سیاستگذاری واکنشی و مجازاتی به سیاستگذاری ترمیمی، انسانی و ساختاری، مستلزم بازخوانی مفاهیم، بهرهگیری از نظریههای علمی و مشارکت فعال خانوادههای آسیبپذیر در فرآیند تصمیمگیری است. تنها در این صورت میتوان به سیاستهایی دست یافت که نهتنها از کودک محافظت میکنند، بلکه خانواده را بهعنوان بستر اصلی رشد، تربیت و بازسازی اجتماعی بازتعریف مینماید
اسدپور، ع.، و موسوی، م. س. (1403). بررسی آسیبپذیری خانوادههای ایرانی براساس متغیرهای اجتماعی و جمعیتشناختی. فصلنامه برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، (15(59)، 427-397.
اسدی، م.، و همکاران. (1403). بررسی نگرش خانوادهها به طلاق و سبکهای تربیتی در ارتباط با آسیبپذیری روانی. پژوهشنامه علوم اجتماعی ایران، 12(2)، 238-215.
ترابی، ف.، و همکاران. (1401). آسیبپذیری زنان سرپرست خانوار و دلالتهای سیاستگذاری آن در ایران. پژوهشنامه رفاه اجتماعی، 4(22)، 72-45.
حسانی، ج. (1401). پیاده سازی رهیافت عدالت ترمیمی در جرایم خانوادگی؛ بایستهها و برآیندها. اولین همایش ملی تحولات قانونگذاری در زمینه استحکام خانواده و مدیریت.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1400). تحلیل قانون حمایت از کودکان و نوجوانان و چالشهای اجرایی آن. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1399). قانون حمایت از کودکان و نوجوانان. تهران: مرکز پژوهشها.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1392). قانون مجازات اسلامی. تهران: مرکز پژوهشها.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1371). قانون تأمین زنان و کودکان بیسرپرست. تهران: مرکز پژوهشها.
سازمان بهزیستی کشور. (1401). قوانین، بخشنامهها و دستورالعملهای اجرایی سازمان بهزیستی.
منابع لاتین:
American Psychological Association. (2018). Parenting and child development. APA Publications.
Astoyants, M., & Kovalev, A. (2016). Dysfunctional families and child development: A psychological perspective. Journal of Family Psychology, 32(4), 245–260.
Baumrind, D. (1967). Child care practices anteceding three patterns of preschool behavior. Genetic Psychology Monographs, 75(1), 43–88.
Berkman, L. F., & Syme, S. L. (1979). Social networks, host resistance, and mortality: A nine-year follow-up study of Alameda County residents. American Journal of Epidemiology, 109(2), 186–204.
Bouffard, T., Vezeau, C., & Bordeleau, L. (2002). Impact of social support on adolescents’ adjustment: A multidimensional approach. Journal of Youth and Adolescence, 31(3), 233–245.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Fraser, N. (2003). Redistribution or recognition? A political-philosophical exchange. Verso.
Garbarino, J. (1992). Children and families in the social environment (2nd ed.). Aldine de Gruyter.
Garber, M. (2024). Family policy and intergenerational trauma: A legal critique. Social Justice Press.
Jeske, D., & Axtell, C. M. (2018). The nature of relationships in e-internships: A matter of the psychological contract, communication and relational investment. Journal of Work and Organizational Psychology, 34(2), 113–121.
Keating, H., & Bridgeman, J. (2008). Responsibility, law and the family. Routledge.
Olivares, M. (2023). Justice and vulnerability in family policy. Social Policy Review, 45(2), 89–104.
Lin, N., Dean, A., & Ensel, W. M. (1986). Social support, life events, and depression. Academic Press.
Parenting for Brain. (2025). What is bad parenting? Signs and consequences.
Parsons, T., & Bales, R. F. (1955). Family, socialization and interaction process. Free Press.
Parsons, T. (1955). The American family: Its relations to personality and the social structure. In T. Parsons & R. F. Bales (Eds.), Family, socialization and interaction process (pp. 3–33). Free Press.
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
کمالی,سیدحسام و جعفری,جمیله . (1404). نقدی بر سیاستهای تقنینی در قبال خانوادههای بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت. نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4(14), 67-93.
MLA
کمالی,سیدحسام , و جعفری,جمیله . "نقدی بر سیاستهای تقنینی در قبال خانوادههای بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت", نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4, 14, 1404, 67-93.
HARVARD
کمالی سیدحسام, جعفری جمیله. (1404). 'نقدی بر سیاستهای تقنینی در قبال خانوادههای بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت', نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4(14), pp. 67-93.
CHICAGO
سیدحسام کمالی و جمیله جعفری, "نقدی بر سیاستهای تقنینی در قبال خانوادههای بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت," نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 4 14 (1404): 67-93,
VANCOUVER
کمالی سیدحسام, جعفری جمیله. نقدی بر سیاستهای تقنینی در قبال خانوادههای بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت. فقهی و حقوقی عرشیان فارس, 1404; 4(14): 67-93.