نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

بررسی مبانی فقهی اخذبالسوم در فقه پژوهشی مذاهب خمسه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
2 دانشیار ،گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
3 استادیار، گروه حقوق، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
چکیده
چکیده
اخذ بالسوم یکی از شیوه‌های ابتدایی و مهم در فرآیند خرید و فروش است که نقش اساسی در ورود به معامله و تملک مال دارد و در فقه مذاهب خمسه اسلامی مورد بحث قرار گرفته است. این مفهوم در منابع فقهی اختلاف‌هایی درباره مشروعیت، شرایط تحقق و آثار حقوقی به همراه دارد. اهمیت مطالعه اخذ بالسوم به دلیل کاربرد آن در معاملات سنتی و برخی تعاملات اقتصادی معاصر است که شناخت دقیق مبانی فقهی و تطبیقی آن موجب تسهیل فهم قواعد حقوقی و بهبود رویه‌های قضایی می‌گردد. هدف تحقیق، تبیین جایگاه اخذ بالسوم در نظام فقهی مذاهب خمسه و بررسی تفاوت‌ها و اشتراکات نظری در خصوص مشروعیت، شرایط تحقق و آثار حقوقی آن است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده و یافته‌ها نشان می‌دهد که هر کدام از مذاهب برداشت متفاوتی از اخذ بالسوم دارند؛ برخی آن را مرحله مقدماتی ایجاب، برخی تعهد یا تملک ضمنی می‌دانند. این تفاوت‌ها پیامدهای عملی مهمی در نظام حقوقی و رویه قضایی دارد و ضرورت بازشناسی این مفهوم در حقوق معاصر اسلامی را برجسته می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع و مآخذ:
منابع فارسی:
- ابن رشد، احمد بن علی، (بی‌تا)، البدایة و النهایة.
- ابن عابدین، أحمد بن محمد، (۱۴۱۵ق)، حاشیه رد المحتار، جلد 4، بیروت، دار التراث العربی.
- ابن فرحون، ابراهیم بن علی، (1423ق)، تبصرة الحکام فی أصول الأقضیة و مناهج الأحکام، ج 1، بیروت، دارالفکر.
- ابن قدامه، عبدالله بن احمد، (1405ق)، المغنی، ج4، بیروت، دار الفکر.
- ابن مفلح، شمس‌الدین، (1418ق)، المبدع فی شرح المقنع، ج 9، بیروت، دارالکتب العلمیة.
- ابن منظور، جمال‌الدین محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، ج12، بیروت، دار صادر.
- بهوتی، منصور بن یونس، (1418ق)، کشاف القناع عن متن الإقناع، ج ۴، بیروت، دار الکتب العلمیة.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1395)، مبسوط در حقوق ترمینولوژی، ج1.
- جرجانی، شریف علی بن محمد، (۱۴۲۰ق)، شرح المواقف، جلد 4، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
- حر عاملی، محمد بن حسن، (1409ق)، وسائل الشیعه، ج 19، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- رملی، احمدبن حمزه، (1424ق)، فتاوی الرملی فی فروع الفقه الشافعی، جلد سوم، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
- زحیلی، وهبه، (1997م)، الفقه الإسلامی وأدلته، ج4، دمشق، دار الفکر.
- سرخسی، محمد بن احمد، (1413ق)، المبسوط، ج13، بیروت، دار المعرفة.
- صاوی، احمد بن محمد، (1400ق)، حاشیه الشرح الکبیر، ج3، بیروت، دار الکتب العلمیه.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، (1414ق)، تحریر الأحکام، جلد 2، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
- کاسانی، علاءالدین ابوبکر بن مسعود، (۱۴۰۶ق)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، جلد ۷، بیروت، دارالکتب العلمیة.
- مالک بن انس، (1415ق)، الموطأ، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
- مردای، حسین، (1395)، مسئولیت در فقه امامیه، قانون مدنی و نظریه‌های حقوقی ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه قم.
- مطهری، مرتضی، (1370)، آشنایی با علوم اسلامی: فقه و اصول، ج2، تهران، انتشارات صدرا، چاپ نهم.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله، (1415ق)، تحریر الوسیله، ج2، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- نجفی، محمد حسن، (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج22، قم، موسسه الوفاء.
- نووی، یحیى بن شرف بن مری، (۱۴۲۵ق)، المجموع شرح المهذب، ج۹، بیروت، دارالفکر.
- نیازی، عباس؛ بادینی، حسن، (1392)، بررسی مسئولیت اخذبالسوم با نگاهی تطبیقی، فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ش3.
منابع لاتین:
- Ibn al-Bahuti, M. b. Y. (1418 A.H.). Kashshaf al-qina‘ ‘an matn al-iqna‘ (Vols. 3–4). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah / Dar al-Fikr.
- Ibn Rushd, A. b. ‘A. (n.d.). Al-bidayah wa al-nihayah [Various manuscripts].
- Ibn ‘Abidin, A. b. M. (1415 A.H.). Hashiyat Radd al-muhtar (Vol. 4). Beirut: Dar al-Turath al-‘Arabi.
- Ibn Farhun, I. b. ‘A. al-Ya‘mari (1423 A.H.). Tabsirat al-hukkam fi usul al-aqdiyyah wa manahij al-ahkam (Vol. 1). Beirut: Dar al-Fikr.
- Ibn Qudamah, ‘A. b. A. (1405 A.H.). Al-mughni (Vol. 4, pp. 156–160). Beirut: Dar al-Fikr.
- Ibn Qudamah, ‘A. b. A. (1405 A.H.). Al-mughni (Vol. 5). Beirut: Dar al-Turath al-‘Arabi.
- Ibn Muflih, Shams al-Din (1418 A.H.). Al-mubdi‘ fi sharh al-muqni‘ (Vol. 9). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
- Ibn Manzur, J. al-D. M. b. M. (1414 A.H.). Lisan al-‘Arab (Vol. 12, p. 255). Beirut: Dar Sader.
- Al-Ramli, Shams al-Din (1424 A.H.). Fatawa al-Ramli fi furu‘ al-fiqh al-Shafi‘i (Vol. 3). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
- Al-Kasani, ‘A. al-D. A. b. M. (1406 A.H.). Bada’i‘ al-sana’i‘ fi tartib al-shara’i‘ (Vol. 7). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
- Al-Nawawi, Y. b. Sh. b. M. (1425 A.H.). Al-majmu‘ sharh al-muhadhdhab (Vol. 9). Beirut: Dar al-Fikr.
- Al-Nawawi, Y. b. Sh. b. M. (1414 A.H.). Sharh al-majmu‘ ‘ala al-muhadhdhab (Vol. 5). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
- Al-Jurjani, Sharif ‘A. b. M. (1420 A.H.). Sharh al-mawaqif (Vol. 4). Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami.
- Jafari Langarudi, J. (1395 Sh.). Mabsut dar huquq terminology (Vol. 1, p. 208). Tehran: Ganj-e Danesh.
- Al-Hurr al-‘Amili, M. b. al-Hasan (1409 A.H.). Wasa’il al-Shi‘ah (Vol. 19). Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
- Al-Zuhaili, W. (1997 C.E.). Al-fiqh al-Islami wa adillatuh (Vol. 4, pp. 287–295). Damascus: Dar al-Fikr.
- Al-Zuhaili, W. (1997 C.E.). Al-fiqh al-Islami wa adillatuh (Vol. 4, pp. 287–290). Damascus: Dar al-Fikr.
- Al-Sarakhsi, M. b. A. (1413 A.H.). Al-mabsut (Vol. 13, pp. 17–25). Beirut: Dar al-Ma‘rifah.
- Al-Sarakhsi, M. b. A. (1406 A.H.). Al-mabsut (Vols. 2, 10, 12). Beirut: Dar al-Ma‘rifah.
- Shams, ‘A. (1380 Sh.). A’in-e dadresi-ye madani (Vol. 3, p. 361). Tehran: Nashr-e Dadgostar.
- Al-Sawi, A. b. M. (n.d.). Hashiyat al-Sawi ‘ala al-sharh al-kabir (Vol. 3, p. 150). Beirut: Dar Ihya’ al-Kutub al-‘Arabiyyah.
- Al-Sawi, A. b. M. (1400 A.H.). Hashiyat al-sharh al-kabir (Vol. 3, p. 150). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
- Al-‘Allamah al-Hilli, H. b. Y. (1414 A.H.). Tahrir al-ahkam (Vol. 2). Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami.
- Malik b. Anas. (1415 A.H.). Al-muwatta’ (M. F. ‘Abd al-Baqi, Ed.). Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
- Mardai, H. (1395 Sh.). Mas’uliyyat dar fiqh-e Imamiyyah, qanun-e madani va nazariyat-e huquqi-ye Iran [Master’s thesis, University of Qom].
- Motahhari, M. (1370 Sh.). Ashna’i ba ‘ulum-e Islami: Fiqh va usul (Vol. 2, 9th ed., pp. 45–50). Tehran: Sadra Publications.
- Musavi Khomeini, R. (1415 A.H.). Tahrir al-wasilah (Vol. 2, p. 530). Qom: Mu’assasat Tanzim wa Nashr Athar Imam Khomeini.
- Najafi, M. H. (1404 A.H.). Jawahir al-kalam fi sharh shara’i‘ al-Islam (Vol. 22, p. 38). Qom: Mu’assasat al-Wafa’.
- Najafi, M. H. (1410 A.H.). Jawahir al-kalam fi sharh shara’i‘ al-Islam (Vol. 26, 7th ed.). Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
- Niazi, ‘A. (1392 Sh.). Barrasi-ye mas’uliyyat ba negahi tatbiqi [A comparative study of liability]. Faslnameh-ye Huquqi-ye Daneshkade-ye Huquq, Shahid Beheshti University.