نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

عدالت آموزشی از منظر فقه امامیه: تحلیل انتقادی-تطبیقی مبانی، چارچوب نظری و سیاست‌های راهبردی در نظام تعلیم و تربیت معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دبیر معارف آموزش و پرورش زیدون
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رامهرمز، رامهرمز، ایران
چکیده
عدالت آموزشی به عنوان یکی از اساسی‌ترین اهداف توسعه پایدار و یکی از اصول کلیدی اندیشه اسلامی، موضوع این پژوهش میان‌رشته‌ای است. این مقاله با هدف ارائه یک چارچوب نظری جامع و عملیاتی برای تحقق عدالت آموزشی، به واکاوی عمیق مبانی فقهی در مکتب امامیه می‌پردازد. روش‌شناسی پژوهش، ترکیبی از تحلیل مفهومی-استنادی و تحلیل انتقادی-تطبیقی است. در این چارچوب، قواعد بنیادینی همچون قاعده لاضرر، اصل نفی عسر و حرج و اصول کرامت و مساوات انسانی به عنوان پایه‌های نظری یک نظام آموزشی عادلانه مورد بررسی قرار می‌گیرند. بخش نوآورانه پژوهش، در تحلیل تطبیقی این مبانی با سیاست‌های عدالت‌محور در نظام‌های آموزشی موفق جهانی همچون فنلاند و کانادا نهفته است. این مقاله نشان می‌دهد که علی‌رغم تفاوت‌های بنیادین در بستر فرهنگی و سیاسی، اصول فقهی، یک زیربنای فلسفی و اخلاقی محکم برای بومی‌سازی و پیاده‌سازی راهکارهای موفق جهانی فراهم می‌آورند. در نهایت، با استناد به این یافته‌ها، یک مدل عملیاتی شامل سیاست‌های مشخص در حوزه‌های توزیع عادلانه منابع، دسترسی فراگیر به آموزش و رویکردهای ضدتبعیض ارائه می‌شود. این پژوهش بر این باور است که بازگشت به مبانی فقهی و توسعه یک فقه تربیتی نوین، نه تنها به حل چالش‌های روزافزون نابرابری آموزشی در جوامع اسلامی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند یک الگوی بدیل و جامع در گفتمان جهانی عدالت آموزشی ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع و مآخذ:
منابع فارسی:
-         آشتیانی، ج. (۱۳۹۴). عدالت اجتماعی در اندیشه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-         بجنوردی، م. (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
-         جوادی آملی، ع. (۱۳۸۶). کرامت انسانی در پرتو قرآن. قم: نشر اسراء.
-         جوادی آملی، ع. (۱۳۹۰). حق و تکلیف در اسلام. قم: نشر اسراء.
-         حجاریان، س. (۱۳۸۲). عدالت اجتماعی و نظام آموزشی. تهران: انتشارات طرح نو.
-         حر عاملی، م. ب. ح. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة (ج. ۲۵). قم: مؤسسه آل‌البیت.
-         خراسانی، م. ک. (۱۳۹۸ق). کفایة الأصول (ج. ۲). قم: مؤسسه آل‌البیت.
-         خمینی، ر. (۱۳۷۹). تحریرالوسیلة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         خمینی، ر. (۱۳۸۶). الرسائل (ج. ۴). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         طباطبایی، س. م. ح. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (ج. ۱۸). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-         علوی، ف. (۱۳۹۵). بررسی موانع تحقق عدالت آموزشی در مناطق محروم با رویکرد فقهی. فصلنامه پژوهش‌های نوین در علوم تربیتی، ۱۱(۴۳)، ۱۲۱-۱۴۰.
-         علیدوست، ا. (۱۳۹۶). فقه و مصلحت در تعلیم و تربیت. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         فروغی، م. (۱۳۸۲). سیر حکمت در اروپا. تهران: انتشارات زوار.
-         کاپلان، د. (۱۳۹۴). فلسفه عدالت آموزشی (م. کمالی، مترجم). تهران: انتشارات سمت.
-         مکارم شیرازی، ن. (۱۴۲۷ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه الامام امیرالمؤمنین (ع).
-         منتظری، ح. (۱۴۰۸ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
-         موسوی، س. م. (۱۳۹۷). تحلیل فقهی عدالت آموزشی در نظام جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه فقه و حقوق خانواده، ۲۲(۸۰)، ۵۶-۷۸.
-         میرباقری، س. م. (۱۳۹۲). نسبت عدالت و مصلحت در سیاست‌گذاری‌های آموزشی. فصلنامه علوم تربیتی، ۸(۲)، ۵۵-۷۰.
-         مصباح یزدی، م. ت. (۱۳۷۷). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-         نائینی، م. ح. (۱۴۱۸ق). فوائد الأصول. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
-         نجفی، م. ح. (۱۴۰۷ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج. ۲۸). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-         نوربخش، ح. (۱۳۹۵). عدالت آموزشی و توسعه انسانی. تهران: انتشارات آگاه.
منابع لاتین:
-         ​Coleman, J. S., Campbell, E. Q., Hobson, C. J., McPartland, J., Mood, A. M., Weinfeld, F. D., & York, R. L. (1966). Equality of Educational Opportunity. U.S. Government Printing Office.
-         ​Lynch, K., & Baker, J. (2005). Equality in Education: An analysis of policy and practice in Ireland. Educational Policy, 19(2), 229-247.
-         ​Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Harvard University Press.
-         ​Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
-         ​Sheikh Ansari, M. (1415 AH). Fara'id al-Usul (Rasa'il) (Vol. 3). Islamic Thought Assembly.
-         ​Sleeter, C. E. (1996). Multicultural Education as Social Activism. State University of New York Press.
-         ​Sadr, S. M. B. (1407 AH). Durus fi Ilm al-Usul. Dar al-Kitab al-Islami.