نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

بررسی فقهی و حقوق اسلامی تأثیر فضای مجازی بر حجاب و زیست عفیفانه بانوان با تأکید بر مبانی فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رامهرمز، رامهرمز، ایران
چکیده
گسترش فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی ساختارهای ارتباطی و الگوهای پوشش را در جوامع اسلامی دگرگون کرده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با اتکا به منابع قرآنی، روایی، فتاوی فقهی امامیه و اسناد حقوقی، رابطه میان انتشار محتوای مرتبط با پوشش بانوان در فضای مجازی و وضعیت زیست عفیفانه را بررسی می‌کند. پژوهش ابتدا مفاهیم کلیدی را عملیاتی می‌سازد و سپس با تکیه بر قواعد فقهی از جمله حرمت تبرّج، قاعده اعانه بر اثم، سدّ ذرایع، قاعده لاضرر و قاعده حفظ نظام، مصادیق مجازی تبرّج و حدود مسئولیت کاربران و تولیدکنندگان محتوا را تحلیل می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد انتشار یا ترویج تصاویر و محتوایی که به تحریک شهوت، ابراز زینت یا جلب توجه نامحرم می‌انجامد- even در بستر مجازی- از منظر فقه امامیه مشمول نهی شرعی است و می‌تواند پیامدهای مدنی و کیفری داشته باشد. مقاله در پایان راهکارهای فقهی، حقوقی و فرهنگی قابل اجرا را پیشنهاد می‌دهد که شامل تعیین معیارهای عملی برای تشخیص مصادیق، تکلیف نهادهای قانون‌گذار و سازوکارهای نظارتی و آموزشی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع و مآخذ:
- قرآن کریم. (بدون تاریخ). قرآن کریم (ترجمه و تفاسیر مورد استفاده: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۲). المیزان فی تفسیر القرآن (ترجمهٔ فارسی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۶۰). تحریرالوسیله. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- محقق حلی، محمدبن‌حسن. (۱۳۷۰). شرایع الاسلام (تحقیق و تصحیح). قم: دارالکتب الاسلامیه.
- شهید ثانی، محمدحسین. (۱۳۶۹). مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام (تحقیق و تصحیح). قم: انتشارات مدرسهٔ حقانی.
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۵). الاستفتاءات الجدیده. قم: مؤسسهٔ نشر آثار مکارم شیرازی.
- خامنه‌ای، سید علی. (۱۳۷۵). مجموعهٔ فتاوی و پاسخ‌ها به استفتاءات. تهران: مؤسسهٔ نشر آثار مرتبط.
- جوادی آملی، سید محمدتقی. (۱۳۷۸). فقه و اخلاق: مبانی و مصادیق. قم: انتشارات اسراء.
- امامی کاشانی، سید محمد. (۱۳۷۶). فقه اجتماعی امامیه. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی.
- شریعتی، مرتضی. (۱۳۷۴). زن، زندگی، جامعه (مقالات و سخنرانی‌ها). تهران: نشر نی.
- حسینی، محمدرضا. (۱۳۹۵). «فقه رسانه: مبانی و چارچوب نظری». فصلنامه مطالعات فقهی رسانه، ۳(1)، 23-48. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی.
- رضایی، علی. (۱۳۹۸). «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر الگوهای پوشش جوانان». پژوهش‌های جامعه‌شناسی ایران، 12(2)، 101-126. تهران: دانشگاه تهران.
- کریمی، زهرا. (۱۳۹۷). سواد رسانه‌ای و خانواده: راهکارها و سیاست‌ها. تهران: انتشارات سمت.
- موسوی، حسین. (۱۳۹۶). «حریم خصوصی و حقوق شهروندی در فضای مجازی». مجله حقوق و سیاست، 8(3)، 45-72. تهران: مرکز پژوهش‌های حقوقی.
- نیک‌روش، مهدی. (۱۳۹۹). فقه فضای مجازی: چالش‌ها و راهکارها. قم: انتشارات حوزه.
- کاظمی، سارا. (۱۳۹۸). «تبرّج و مصادیق آن در عصر رسانه». پژوهش‌های فقهی معاصر، 5(1)، 77102. قم: مؤسسهٔ فقهی پژوهشی.
- احمدی، محمد. (۱۳۹۴). حقوق فضای مجازی در ایران: مبانی و مقررات. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
- ملکی، رضا. (۱۳۹۵). «قاعده اعانه بر اثم در فقه امامیه و کاربرد آن در فضای مجازی». فصلنامه فقه و حقوق اسلامی، 10(4)، 9-36. قم: پژوهشگاه فقهی.
- حسینیان، مهدی. (۱۳۹۳). سدّ ذرایع در فقه شیعه: نظریه و مصادیق. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی.
- بهرامی، ناصر. (۱۳۹۶). «لاضرر و سیاست‌گذاری فرهنگی: مبانی فقهی مداخله در رسانه». مجله مطالعات دینی و اجتماعی، 7(2)، 55-84. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۵). اخلاق اسلامی (مجموعه مقالات). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- موسویان، علی. (۱۳۹۷). کرامت انسانی در حقوق اسلامی و مدنی. تهران: نشر نی.
- شفیعی، فاطمه. (۱۳۹۸). «الگوریتم‌ها و اقتصاد توجه: پیامدهای فرهنگی و اخلاقی». فصلنامه رسانه و جامعه، 2(1)، 13-40. تهران: مرکز مطالعات رسانه.
- صادقی، حسین. (۱۳۹۹). پلتفرم‌ها و مسئولیت اجتماعی: چارچوب‌های حقوقی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- کاظمی‌نژاد، مریم. (۱۴۰۰). «سواد رسانه‌ای دینی: طراحی برنامه‌های آموزشی برای مدارس». مجله آموزش و پرورش اسلامی، 6(1)، 89-112. تهران: وزارت آموزش و پرورش.
- رضوانی، احمد. (۱۳۹۵). فقه و سیاست‌گذاری فرهنگی. قم: انتشارات حوزه.
- نادری، سمیه. (۱۳۹۶). «مصادیق نشر غیرمجاز تصاویر و مسئولیت مدنی در حقوق ایران». فصلنامه حقوق خصوصی، 4(2)، 33-60. تهران: مرکز پژوهش‌های حقوقی.
- موسوی، فرهاد. (۱۳۹۴). مطالعات جامعه‌شناسی پوشش در ایران معاصر. تهران: انتشارات سمت.
- کاظمی، حسین. (۱۳۹۸). پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در فضای مجازی: روش‌ها و کاربردها. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
- یوسفی، مهدی. (۱۳۹۷). «تحلیل فقهی-حقوقی جرایم فضای مجازی». مجله حقوق و فناوری، 1(1)، 5-30. تهران: پژوهشکده حقوق فناوری.
- سلیمانی، زهرا. (۱۳۹۹). تربیت رسانه‌ای خانواده: راهنمای عملی. تهران: انتشارات رشد.
- کاظم‌زاده، علی. (۱۳۹۶). «حفظ نظام و سیاست‌های فرهنگی در فقه امامیه». پژوهش‌های فقهی، 11(3)، 121-148. قم: مؤسسهٔ فقهی پژوهشی.
- احمدی‌نژاد، مریم. (۱۳۹۸). «پویایی‌های هویت دیجیتال و تأثیر آن بر رفتارهای پوششی». فصلنامه مطالعات فرهنگی، 9(2)، 67-95. تهران: مرکز مطالعات فرهنگی.
- پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی. (۱۳۹۷). گزارش ملی: فضای مجازی و خانواده ایرانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی.
- سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی. (۱۳۹۹). راهنمای مدیریت محتوا در پلتفرم‌های دیجیتال (گزارش و دستورالعمل). تهران: سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی.