نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

بررسی تاریخی مکتب فقهی حقوقی شیخ مفید و نقش او در سامان دهی روشمند فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد دانشگاه و هیأت علمی
چکیده
یکی از دانشمندان بزرگ قرن چهارم هجری شیخ مفید است که روش فقهی او، معیارو متبوع فقیهان پسین قرار گرفت، او در علم فقه با روش استدلالی اقدامات چشم نواز و ماندگاری انجام داد به طوری که سر سلسله مکاتب فقه استدلالی شده و توانست روند فقه‌پژوهی متداول آن دوران را از اکتفاء انحصاری به نصوص، به فقهی استدلالی تغییر دهد.زمینه و زمانه رشد و بالندگی او اقتضاء میکرد که بر نحل وملل گوناگون بغداد آگاهی بیابد و بر مبانی مکتبهای مختلف کلامی و فلسفی و فقهی حقوقی نیز تسلط یافته ، تا بتواند در فضای باز سیاسی که آل بویه پدید آورده بود نه تنها به بنیانگذاری کلام شیعه بلکه مکتب فقهی و حقوقی امامیه را با روش قویم خود بنیان نهد. او در مواجهه با دو مکتب افراطی قیاس‌گرایان و رای‌پیشگان و مکتب تفریطی اهل حدیث؛راه میانه‌ای را برگزید، بدان‌گونه که هم به مقابله با قیاس‌گرایان رفت و هم اخباریان اولیه را به بررسی و نقد گرفت،راه میانه‌ای که موجب پیدایش مکتب فقهی سامانمند شیعی درادوار بعدی توسط دانشمندان امامیه شده است، ویژگی عمده مکتب میانه، این بودکه در دراستنباط احکام از ظواهر اخبار بهره گرفته ولی التزامی به عین لفظ روایات نداشت در عین حال به احکام فقهی روایات اهتمام ویژه‌ای داشت. اوکه در کلام ید طولایی داشت با استدلالات عقلی به معارضه با مخالفان نظریه امامت رفت به‌طوری که مناظرات و مجادلات تاریخی ایشان و مفید خواندنش به جهت استدلالات محکم او در اسکات خصم معروف است، به‌گونه‌ای که عسقلانی در لسان‌المیزان و خطیب بغدادی در تاریخ بغداد، به این امر تصریح می‌کنند. این پژوهش به روش تحلیلی و توصیفی روش فقهی شیخ مفید و ویژگی‌های مکتب اورا بررسی کرده است و به این نتائج دست یافته است که این مکتب موجب بالندگی و توسعه فقه شیعی و تاسیس فقه استدلالی گردید که پس از آن، نظام فقهی روشمند، استمرار، و پویایی و پایایی آن تضمین گشت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  • منابع و مآخذ:

    -     ابن ادریس، محمد، «السرائرالحاوی لتحریر الفتاوی»، مؤسسه نشر اسلامی، (1411 ﻫ.. ق) چ 2. قم.

    -     ابن شهر آشوب مازندرانی، «معالم العلماء»، تحقیق: سید محمد صادق بحر العلوم، چاپ حیدریه، (1381 هـ. ق)، چ1، نجف اشرف.

    -     ابن قیم، الجوزیه، «الصّواعِقَ المرسلهَ»، قاهره، مصر، (بی تا)، چ1،  قاهره.

    -     ابن ندیم، ابوفرج محمد بن اسحاق، «الفهرست للندیم»، تحقیق: رضا تجدد، بی نا، (بی تا)، چ1، طهران.

    -     استرآبادی، محمد امین، «فوائد المدنیه»، دارالنشر لاهل البیت (ع)، ( 1429 هـ .ق)، چ1، قم.

    -     ------------ «فوائد المدنیه»، دارالنشر لاهل البیت (ع)، قم، (1429 ﻫ.. ق)، چ 1، قم.

    -     برونو فسکی، ج. و مازلیش، ب، «سنت روشنفکری در غرب از لئوناردو تا هگل»، ترجمه: لیلی سازگار،  انتشارات آگاه ،( 1383)، چ2، تهران.

    -     تنکابنی، محمد بن سلیمان، «قصص العلماء»، به کوشش: محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی، انتشارات علمی فرهنگی،( 1386)، چ2، تهران.

    -     جنّاتی، محمد ابراهیم، «ادوار فقه و کیفیت بیان آن»، کیهان، (1374هـ. ش)، چ1، تهران.

    -     ------------ ، «روش­های کلّی استنباط در فقه»، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی(1380)، چ1. تهران.

    -     خطیب بغدادی،  احمد بن علی، «تاریخ بغداد»، دار الکتاب العربیه، بیروت، (بی تا)، چ1، بیروت.

    -     خمینی، سیدروح الله (امام)، «صحیفه نور»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1373 هـ.ش)، چ2، تهران.

    -     شیخ طوسی، جعفر بن محمد بن الحسن طوسی، «المبسوط فی فقه الامامیه»، تحقیق: محمد تقی الکشفی، کتابخانه حیدری، (1378 هـ . ش)، چ1، تهران.

    -     ------------ ، «عدة الاصول»، تحقیق: محمدمهدی نجف، مؤسسه آل البیت، لبنان، (بی تا)، چ1، لبنان.

    -     شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، « النکت من مقدمات الاصول» ، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید ، (1372ش)، چاپ اول قم.

    -     ------------ ، «التذکرة باصول الفقه»، تحقیق: مهدی نجف و شیخ محمد الحسون، دار المفید، بیروت، (1414 ﻫ . ق)، چ2، بیروت.

    -     ------------ ، «الرسالة الاولی فی الغیبه»،  محقق: آجعفر علاء،  المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، (1413 ﻫ . ق)، چ1، قم.

    -     ------------ ، «المسائل السرویه»، دار المفید، (1993 م)، چ2، بیروت.

    -     ------------ ، «المقنعه»، مؤسسه النشر الاسلامی، (1410 هـ .ق)، چ1. قم.

    -     ------------ ، «النکت الاعتقادیه»، تحقیق: عصام عبدالسّید، دارالمفید، بیروت، (1993 م )، چ2، بیروت.

    -     ------------ ، «اوائل المقالات فی المذهب المختارات» تحقیق: مهدی محقق، دانشگاه تهران، (1372 ﻫ . ش)، چ1، تهران.

    -     ------------ ، «تصحیح الاعتقادات الامامیه»، دارالمفید، بیروت، (1993 م )، چ2، بیروت.

    -     صدر، سید حسن، «تأسیس الشیعة لِعلوم الاسلام»، ترجمه: مشتاق عسکری محلاتی،‌ دارالکتب الاسلامیة، (1380)، چ1، تهران.

    -     عسقلانی، ابن حجر، «لسان المیزان»، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت(1390ﻫ.. ق)، چ2، بیروت.

    -     فیض، علی­رضا، «مبادی فقه و اصول»، دانشگاه تهران، (1371ﻫ. ش)، چ5، تهران.

    -     ------------ ، «ویژگی­های اجتهاد و فقه پویا»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، (1382)، چ1، تهران.

    -     کاتوزیان، ناصر، «گامی بسوی عدالت»، نشر میزان، (1401)، چ2، تهران.

    -     الکراجکی، ابو الفتح محمد بن علی، «کنز الفوائد»، مکتبه المصطفوی، (1410ﻫ. ق)، چ2. قم.

    -     گرجی، ابوالقاسم، «تاریخ فقه و فقها»، سمت، (1375)، چ2. تهران.

    -     مدرسی، سیدحسین، «مقدمه­ای بر فقه شیعه»، مترجم: محمد آصف فکرت، بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، (1410هـ ق)، چ1، مشهد.

    -     مدیر شانه­چی، محمد کاظم، «علم الحدیث»، دفتر انتشارات اسلامی، (1369 ﻫ . ش)، چ1، قم.

    -     مظفر، محمدرضا، «اصول فقه»، مترجم: علیرضا هدایی، حکمت، (1376 ﻫ . ش)، چ2، تهران.

    -     معارف، مجید، «پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه»، مؤسسه فرهنگی ضریع، (1374 ﻫ . ش)، چ1، تهران.

    -     مکدرموت، مارتین، «اندیشه­های کلامی شیخ مفید»، ترجمه: احمد آرام، انتشارات دانشگاه تهران ، ( 1372)، تهران.

    -     مهریزی، مهدی، «فقه پژوهی»، دفتر اول، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1379)، چ1، تهران.

    -     نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی، «رجال النجاشی»، تحقیق: سید موسی شبیسری زنجانی، مؤسسه نشر اسلامی، چ1، (1407 ﻫ . ق)، قم.

    -     نعمه، عبدالله، «فلاسفه شیعه»، مترجم: سیدجعفر غضبان، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، (1367)، چ2. تهران.

    •     -  نوری، میرزا حسین، «مستدرک الوسائل»، دار الخلافه، تهران، (1318 ﻫ . ش)، چ1، تهران.