نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

مسئولیت مدنی زوجین ناشی از سوء معاشرت، عدم معاضدت و عدم وفاداری در حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد زرقان، دانشگاه آزاد اسلامی، زرقان، ایران
2 گروه حقوق، واحد نی ریز، دانشگاه آزاد اسلامی، نی ریز، ایران
10.22034/jlpa.2026.246323
چکیده
تعهدات متقابل زوجین در حقوق ایران بر پایه اصولی همچون حسن معاشرت، معاضدت و وفاداری شکل گرفته و قانون مدنی در موادی از جمله 1103 و 1104 به آن اشاره کرده است. با وجود این، در خصوص امکان مطالبه خسارت ناشی از نقض این تعهدات، چارچوبی منسجم در قوانین موجود مشاهده نمی‌شود و رویه قضایی نیز از وحدت لازم برخوردار نیست. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا نقض تکالیف زوجیت، از جمله سوءمعاشرت، عدم معاضدت و عدم وفاداری، می‌تواند به عنوان فعل زیان‌بار، ارکان مسئولیت مدنی یعنی تقصیر، ورود ضرر و رابطه سببیت را محقق سازد و مبنایی برای جبران خسارت فراهم آورد؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی، مقررات قانونی و بررسی نمونه‌هایی از آرای دادگاه‌های خانواده انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند نظام حقوقی ایران به‌طور صریح مسئولیت مدنی ناشی از نقض تعهدات زوجیت را پیش‌بینی نکرده است، اما با اتکا به قواعد عام مسئولیت مدنی و مبانی فقهی نظیر قاعده لاضرر و تسبیب، امکان استناد به این نهاد در مواردی مانند سوءرفتار شدید، ترک انفاق و رفتارهای زیان‌بار مشابه قابل توجیه است. با این حال، در خصوص خسارت‌های معنوی ناشی از عدم وفاداری یا لطمه‌های روانی، رویه قضایی از انسجام کافی برخوردار نیست. بر این اساس، تبیین دقیق‌تر مبانی مسئولیت مدنی در روابط زوجین می‌تواند به انسجام رویه قضایی و امکان جبران مؤثر خسارت‌های واردشده در روابط خانوادگی کمک کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی:
-    امیرزاده جیرکلی، منصور (1402)، الزام زوجین به «معاضدت» در تشیید مبانی خانواده و تربیت اوالد (بررسی فقهی حقوقی ماده 1104 قانون مدنی)، مقاله پژوهشی، مطالعات راهبردی زنان، دوره 25، شماره 100، 27-53.
-    بادینی، حسن (1403)، فلسفه مسئولیت مدنی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم.
-    بهرامی احمدی، محمد (1401)، تحلیل حقوقی خسارت‌های معنوی، تهران: سمت.
-    دادمرزی، سید مهدی (1397)، پیش‌درآمدی مقایسه‌ای بر حقوق مسئولیت مدنی در روابط زوجین، دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، دوره 1، شماره 1، 39-57.
-    دارابی، حسین (1397)، مسئولیت ناشی از عدم حسن معاشرت زوجین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری (ره).
-    ره‌پیک، حسن (1392)، حقوق مسئولیت مدنی و جبران‌ها، تهران: انتشارات خرسندی.
-    صفایی، سید حسین (1401)، حقوق خانواده، تهران: نشر میزان، چاپ چهاردهم.
-    صفایی، حسین؛ رحیمی، حبیب‌الله (1395)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، تهران: سمت.
-    شعاریان، ابراهیم؛ جباری، منصور (1389)، مسئولیت مدنی پلیس، تهران: فروزش.
-    شهیدی، مهدی (1400)، مسئولیت مدنی، تهران: انتشارات مجد.
-    فتحی، احمدرضا (1403)، تأثیر رعایت حریم خصوصی زوجین در پیشگیری از بزه خشونت خانوادگی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خانواده، دانشگاه علوم قضایی.
-    قاسم‌زاده، مرتضی (1387)، مسئولیت مدنی شخص خوددار (تقصیر از نوع فعل سلبی یا ترک فعل)، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
-    کاتوزیان، ناصر (1401)، مسئولیت مدنی، تهران: نشر میزان.
-    کرمی، مهدی (1400)، روانشناسی خانواده، تهران: انتشارات سمت.
-    گاتمن، جان؛ سیلور، نان (1388)، هفت اصل برای موفقیت در ازدواج، تهران: انتشارات هارمونی.
-    لطفی، اسدالله (1393)، سلسله مباحث فقهی، حقوقی مسئولیت مدنی، تهران: جنگل جاودانه.
-    مرادی، خدیجه؛ قاسم‌زاده، عاتکه (1394)، تحلیل اجرت‌المثل در فقه و حقوق ایران، فصلنامه فقه و مبانی اسلامی، دوره 48، شماره 2، 301-317.
-    موسوی، مرضیه (1403)، مسئولیت مدنی زوج و زوجه در حقوق ایران، کنفرانس ملی تحقیقات علمی جهان در مدیریت، حسابداری، حقوق و علوم اجتماعی،1-8.
-    نوربخش، علیرضا (1401)، تعهد زناشویی و عوامل مؤثر بر آن، نشریه تازه‌ها و پژوهش‌های مشاوره، شماره 63، 72-98.
 
منابع لاتین:
-         Amirzadeh Jirkali, Mansour (2023). The Obligation of Spouses to “Mutual Assistance” in Strengthening the Foundations of the Family and Child Rearing (A Jurisprudential and Legal Study of Article 1104 of the Iranian Civil Code). Strategic Studies of Women, Vol. 25, No. 100, pp. 27–53.
-         Badini, Hassan (2024). Philosophy of Civil Liability. Tehran: Sherkat‑e Sahami‑ye Entešar Publication, 5th ed.
-         Bahrami Ahmadi, Mohammad (2022). Legal Analysis of Non‑Pecuniary Damages. Tehran: SAMT Publication.
-         Dadmarzi, Seyed Mehdi (2018). A Comparative Introduction to Civil Liability in Spousal Relations. Journal of Jurisprudential and Legal Studies of Women and Family, Vol. 1, No. 1, pp. 39–57.
-         Darabi, Hossein (2018). Liability Arising from Lack of Good Conduct Between Spouses. Master’s Thesis in Fiqh and Private Law, Shahid Motahhari University.
-         Rah‑Peyk, Hassan (2013). Civil Liability Law and Remedies. Tehran: Khorsandi Publication.
-         Safaei, Seyed Hossein (2022). Family Law. Tehran: Mizan Publication, 14th ed.
-         Safaei, Hossein; Rahimi, Habibollah (2016). Civil Liability (Extra‑Contractual Obligations). Tehran: SAMT Publication.
-         Sha‘arian, Ebrahim; Jabbari, Mansour (2010). Civil Liability of the Police. Tehran: Forouzesh Publication.
-         Shahidi, Mehdi (2021). Civil Liability. Tehran: Majd Publication.
-         Fathi, Ahmadreza (2024). The Impact of Respecting Spouses’ Privacy in Preventing the Crime of Domestic Violence. Master’s Thesis in Family Law, University of Judicial Sciences.
-         Ghasemzadeh, Morteza (2008). Civil Liability of the Abstaining Person (Fault in the Form of Omission or Failure to Act). Journal of the Faculty of Law and Political Science.
-         Katouzian, Nasser (2022). Civil Liability. Tehran: Mizan Publication.
-         Karami, Mehdi (2021). Family Psychology. Tehran: SAMT Publication.
-         Gottman, John; Silver, Nan (2009). The Seven Principles for Making Marriage Work. Tehran: Harmony Publication.
-         Lotfi, Asadollah (2014). A Series of Jurisprudential and Legal Discussions on Civil Liability. Tehran: Jangal‑e Javidaneh Publication.
-         Moradi, Khadijeh; Ghasemzadeh, Atekeh (2015). Analysis of Wage Compensation (Ujrat al‑Mithl) in Iranian Jurisprudence and Law. Journal of Fiqh and Islamic Foundations, Vol. 48, No. 2, pp. 301–317.
-         Mousavi, Marzieh (2024). Civil Liability of Husband and Wife in Iranian Law. National Conference on Global Scientific Research in Management, Accounting, Law and Social Sciences, pp. 1–8.
-         Nourbakhsh, Alireza (2022). Marital Commitment and Its Influencing Factors. Journal of Counseling Research and Innovations, No. 63, pp. 72–98.https://ara.jri.ac.ir/Judge