نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

باز خوانی فقهی قلمرو اطاعت از والدین و مربیان: تقابل رویکرد مولوی و ارشادی در تعارض با حق الطّاعه شارع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
2 گروه معارف، واحد بین المللی اروند، دانشگاه آزاد اسلامی، آبادان، ایران
10.22034/jlpa.2026.246475
چکیده
در هندسه معرفتی و نظام تربیتی اسلام، تلاقی «اوامر بشری» (والدین و مربیان) با «الزامات الهی»، منجر به نوعی چالش بنیادین حقوقی شده است. خلط مفهومی میان جایگاه «اخلاقی» (تکریم) و جایگاه «حقوقی» (وجوب اطاعت)، سبب سردرگمی مکلفین در تمایز میان «گناه» و «حق انتخاب» گردیده است. مسأله اصلی این است که در پرتو نظریه «حق‌الطاعه» انحصاری شارع، آیا اوامر صادر شده از سوی والدین و مربیان، دارای ماهیت «مولوی» (با ثواب و عقاب مستقل) است یا صرفاً ماهیت «ارشادی» (راهنمایی به حکم عقل) دارد؟. هدف اصلی این پژوهش، بازخوانی مرزهای اطاعت و ارائه الگویی منسجم برای حل تعارضات تربیتی در «منطقه الفراغ» (مباحات) است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از قواعد علم اصول فقه، به واکاوی ماهیتِ خطابات و ادله اربعه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقلیل تمامی اوامر تربیتی به «احکام ارشادی» صحیح نیست. در خصوص والدین، اگرچه اصل اولی عدم ولایت است، اما اوامر ایشان در مباحات، به واسطه عنوان ثانوی «حرمت ایذاء» و «وجوب برّ»، صبغه‌ی شرعی یافته و لازم‌الاجرا می‌گردد. در مورد مربیان نیز، اوامر ناظر به تکریم و تواضع، دارای ماهیت «مولوی نفسی» یا استحباب مؤکد است. در نهایت، پژوهش با اثبات نظریه «مولویت طولی»، نشان می‌دهد که اطاعت از والدین و مربیان در طول اطاعت از خداوند است؛ بدین معنا که در صورت عدم معصیت، رعایت حقوق ایشان به‌عنوان مصداقی از اطاعت الهی، بر سایر مستحبات مقدم بوده و دارای حجیت شرعی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-        قرآن کریم.
-        ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (۱۳۸۵ ق). علل الشرائع. نجف: المکتبة الحیدریة.
-        ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ ق). لسان العرب (جلد ۸). بیروت: دار صادر.
-        اردبیلی، احمد بن محمد (مقدس اردبیلی). (۱۴۰۳ ق). زبدة البیان فی براهین أحکام القرآن. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
-        اعرافی، علیرضا. (۱۳۹۵). فقه تربیتی (دوره دروس خارج). قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
-        اعرافی، علیرضا. (۱۳۹۵). فقه تربیتی: مبانی و پیش‌فرض‌ها (جلد ۱). قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
-        اعرافی، علیرضا. (۱۴۰۰). فقه تربیتی: آداب مشترک تعلیم و تعلم (جلد ۷). قم: مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
-        باقری، خسرو. (۱۳۹۴). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی (جلد ۱). تهران: انتشارات مدرسه.
-        پاینده، ابوالقاسم (گردآورنده). (۱۳۸۲). نهج الفصاحة: مجموعه‌ کلمات قصار حضرت رسول (ص). تهران: دنیای دانش.
-        تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۳۶۶). غرر الحکم و درر الکلم. (ترجمه و تصحیح سید مهدی رجائی). قم: دار الکتاب الإسلامی.
-               حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ ق). وسائل­الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
-        حرانی، حسن بن علی (ابن شعبه). (۱۳۹۴). تحف­العقول عن آل الرسول. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-        خراسانی، محمد کاظم بن حسین (آخوند). (۱۴۰۹ ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
-        داودی، محمد. (۱۳۹۶). سیره تربیتی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع): تربیت فرزند (جلد ۲). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-        رهنما، اکبر. (۱۳۹۱). تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: نشر آییژ.
-        شرفی، محمدرضا. (۱۳۹۳). جوان و نیروی چهارم زندگی. تهران: سروش.
-        صدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۷ ق). دروس فی علم الأصول (الحلقة الثالثة). بیروت: دار المنتظر.
-        طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-               عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی). (۱۴۱۳ ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
-        علی محمدی، طاهر و نظرپور، حمزه . (1399). «تحلیل و نقد فقهی ـ حقوقی ماده 1177 قانون مدنی». آموزه‌های فقه مدنی، 12(22)، 231-252. doi: 10.30513/cjd.2020.1123
-        فیاض، منوچهر. (۱۳۸۹). تعلیم و تربیت در نهج‌البلاغه. اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.
-        کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر. (۱۴۲۲ ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء (طبع جدید). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (بوستان کتاب).
-        کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-        مطهری، مرتضی. (۱۳۸۸). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
-        مظفر، محمدرضا. (۱۳۸۸). اصول الفقه. قم: انتشارات اسماعیلیان.
-        موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا. (۱۴۱۲ ق). نتائج الأفکار در احکام فقهی (یا کتاب الحج). قم: دار القرآن الکریم.
-        میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (۱۴۱۳ ق). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. تهران: مؤسسه کیهان.
-        میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (۱۴۳۰ ق). القوانین المحکمة فی الأصول. قم: مدینة العلم.
-        نائینی، محمدحسین. (۱۳۷۶). تنبیه الأمة و تنزیه الملة. (با مقدمه و حواشی سید محمود طالقانی). تهران: شرکت سهامی انتشار.
-        نائینی، محمدحسین. (۱۴۱۱ ق). المکاسب و البیع. (تقریرات محمدتقی آملی). قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-        نجفی، محمدحسن (صاحب جواهر). (۱۴۰۷ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.