نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

بازاندیشی در نهاد رهن در پرتو قراردادهای هوشمند؛ تحلیل فرصت ها و چالش ها در حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
چکیده
قراردادهای هوشمند، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین کاربردهای فناوری بلاک‌چین، امروزه فراتر از انتقال دارایی‌های دیجیتال و معاملات رمزارزی عمل کرده و ظرفیت آن را یافته‌اند که بستری برای انعقاد و اجرای قراردادهای حقوقی، از جمله عقد رهن، فراهم آورند. به‌کارگیری این فناوری در نظام وثیقه‌گذاری، از طریق خودکارسازی اجرای تعهدات، تسریع در استیفای حقوق مرتهن، جلوگیری از تصرفات غیرمجاز در وثیقه، و امکان توثیق دارایی‌های دیجیتال رمزنگاری‌شده، می‌تواند به افزایش چشمگیر کارایی این نظام بینجامد. با این حال، اعمال قراردادهای هوشمند در عقد رهن در نظام حقوقی ایران با چالش‌های متعددی روبه‌ر است؛ از جمله ابهامات مربوط به توثیق دارایی‌های دیجیتال، تفسیر مفاهیم سنتی نظیر «عین معیّن» و «قبض»، آسیب‌پذیری‌های فنی، خطاهای برنامه‌نویسی، وابستگی به اوراکل‌ها، و عدم انعطاف‌پذیری در مرحلهٔ اجرا. با وجود این موانع، تحولات تقنینی داخلی و اسناد بین‌المللی نشان می‌دهد که حقوق معاصر به‌تدریج به سمت پذیرش اموال غیرمادی به‌عنوان موضوع وثیقه و ارائهٔ تفسیری پویا از نهادهای سنتی حرکت می‌کند. بر این اساس، به نظر می‌رسد که با اتخاذ رویکردی تفسیریپویا نسبت به مقررات موجود و تدوین ضوابط اختصاصی برای قراردادهای هوشمند، می‌توان از ظرفیت‌های این فناوری در جهت توسعهٔ نهاد رهن و ارتقای نظام تضمین تعهدات در حقوق ایران بهره‌مند شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع و مآخذ:
منابع فارسی:
-    آیدین مهر، مهدی (۱۴۰۴). بررسی حقوقی قراردادهای هوشمند در حقوق ایران با تأکید بر قابلیت استناد، اعتبار و اجرای قضایی. فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین.
-    اسماعیلی عطاابادی، عقیل و فتحی‌زاده، امیرهوشنگ (۱۳۹۸). تعیین استاندارد برای تغییر و انحلال قراردادهای هوشمند. اولین کنفرانس بین‌المللی مدیریت دانش، بلاکچین و اقتصاد، تهران.
-    اسفندیاری بیات، حمزه و زارع، هادی (۱۴۰۳). بررسی کارکردها و چالش‌های به‌کارگیری قراردادهای هوشمند در بیمه‌های خسارات. اولین همایش ملی تأثیر متقابل حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی در توسعه حقوق، گرگان.
-    انصاری، علی و ذوالفقاری، سهیل (۱۳۹۱). توثیق اموال غیر مادی در حقوق ایران. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۳(۶)، ۷-۲۶.
-    بیات، فرهاد و بیات، شیرین (۱۴۰۰). شرح جامع قانون مدنی. چاپ بیست و یکم، تهران: انتشارات ارشد.
-    تاج لنگرودی، محمدحسن و دهدار، فرزین (۱۴۰۳). چالش‌های استفاده از رمزارزها در نظام حقوقی ج.ا.ایران. حقوق فناوری‌های نوین، ۵(۹)، ۸۷-۱۰۶.
-    حدادی، شهرزاد و مظفری، مصطفی (۱۴۰۲). درآمد حقوقی بر عرضه عمومی اولیه توکن‌های رمزنگاری شده بر بستر بلاکچین. پژوهش‌های حقوق اقتصادی و تجاری، ۱(۱)، ۱۲۵-۱۵۶.
-    خادمان، محمود؛ کوشا، ابوطالب و نوری، فاطمه (۱۴۰۰). شناسایی ماهیت حقوقی رمزارزها با تحلیل ساختاری آن‌ها در نظام حقوقی ایران. مجله حقوقی دادگستری، ۸۵(۱۱۵)، ۳۴۹-۳۷۲.
-    طباطبائی حصاری، نسرین و صحرانورد، غزاله (۱۴۰۳). توثیق دارایی‌های دیجیتال. دانشنامه حقوق اقتصادی، ۳۱(۲۶)، ۱۲۵-۱۴۵.
-    کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۵). دوره مقدماتی حقوق مدنی، درس‌هایی از عقود معین. جلد دوم، تهران: انتشارات گنج دانش.
-    مرادی کوچی، مریم؛ قاسمی، محمدرضا؛ طاهری، یاشار و قانع، امیررضا (۱۴۰۴). توثیق اموال غیر مادی در فقه و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی با حقوق کامن لا. نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس، ۴(۱۵)، ۳۰-۴۹.
-    مختاری، رحیم و زارع، هادی (۱۴۰۲). بررسی ساختار خود اجرایی قراردادهای هوشمند در اجرای تعهدات قراردادی. هفتمین کنفرانس ملی دستاوردهای نوین در حقوق و روانشناسی، تهران.
-    مختاری، رحیم و زارع، هادی (۱۴۰۳). بررسی امکان نقض تعهدات در قراردادهای هوشمند و ضمانت اجراهای احتمالی آن. مجله پژوهش‌های بنیادین در حقوق، سال اول (۴)، ۴۸-۷۱.
-    یوسف‌زاده، احمد (۱۴۰۳). ماهیت حقوقی توکن‌های غیرمثلی و انتقال آن در حقوق ایران و ایالات متحده آمریکا. پژوهش حقوق خصوصی، ۱۲(۴۷)، ۱۶۵-۱۹۶.
منابع لاتین:
-   Baso, F., Yusuf, D. U., Djaoe, A. N. M., Iswandi, I., & Ramadhany, A. (2024). The overview of smart contract: Legality and enforceability. Dialogia Iuridica, 16(1), 96–111.
-   Buchwald, M. (2019). Smart contract dispute resolution: The inescapable flaws of blockchain-based arbitration. University of Pennsylvania Law Review, 168, 1369-1423.
-   De Filippi, P., Wray, C., & Sileno, G. (2021). Smart contracts. Internet Policy Review, 10(2).
-   Gojani, S. (2015, February). The pledge as a legal instrument for reinforcement of the contract. In Proceedings of the 4th International Conference on Social Sciences (Vol. 27, pp. 195–201). Bucharest.
-   Hughes, H. (2020). Blockchain and the future of secured transactions law. SSRN.
-   John, K., Kogan, L., & Saleh, F. (2023). Smart contracts and decentralized finance. Annual Review of Financial Economics, 15(1), 523-542.
-   Kaka, G. E., Said, M. H. M., Cahyani, T. D., AlFadhel, A. B. B., & Zungur, S. A. (2024). Smart contracts: A new form of contract in modern day. Imam Ja'afar Al-Sadiq University Journal of Legal Studies, 4(2), Article 3.
-   Kasprzyk, K. (2018). The concept of smart contracts from the legal perspective. Review of European and Comparative Law, 34(3), 101-118.
-   Levi, S. D., & Lipton, A. B. (2018, May 26). An introduction to smart contracts and their potential and inherent limitations (pp. 2-9). Skadden, Arps, Slate, Meagher & Flom LLP.
-     Liu, D., Zhang, J., Wang, Y., Shen, H., Zhang, Z., & Ye, T. (2025). Blockchain smart contract security: Threats and mitigation strategies in a lifecycle perspective. ACM Computing Surveys, 58(4), 1-34.
-   Madir, J. (2018). Smart contracts: (How) do they fit under existing legal frameworks? SSRN. https://ssrn.com/abstract=3301463
-   Mante, J., & Mak, C. (2023, October 2). "Smart contracts" versus "smart legal contracts": Shifting terminology. RGU Law School Blog. Retrieved June 14, 2026, from https://rgulaw.blog/ 2023/10/02/ smart-contracts-versus-smart-legal-contracts-shifting-terminology/
-   Matsushita, H., Maruoka, K., Okada, Y., Isiyama, K., & Tanaka, K. (2024). Automating collateral management in securities lending: A blockchain approach. In Engineering for Social Change: Proceedings of the 31st ISTE International Conference on Transdisciplinary Engineering (pp. 216–225). London: SAGE Publications.
-   Mik, E. (2017). Smart contracts: Terminology, technical limitations and real world complexity. Law, Innovation and Technology, 9(2), 269-300.
-   Mnasri, M., Maâlej, A. J., & Jmaiel, M. (2025). A systematic literature review on security testing of Ethereum smart contracts. Blockchain: Research and Applications, 100314.
-   Nguyen, X. T. (2018). Lessons from case study of secured transactions with Bitcoin. SMU Science and Technology Law Review, 21(2), 181–204.
-   O'Shields, R. (2017). Smart contracts: Legal agreements for the blockchain. North Carolina Banking Institute, 21(1), 177–194.
-   Raskin, M. (2017). The law and legality of smart contracts. Georgetown Law Technology Review, 1(2), 305–341.
-   Savelyev, A. (2017). Contract law 2.0: ‘Smart’ contracts as the beginning of the end of classic contract law. Information & Communications Technology Law, 26(2), 116-134.
-   Schmitz, A. J., & Rule, C. (2019). Online dispute resolution for smart contracts. Journal of Dispute Resolution, 2019(2), 103-125.
-   Singh, R. K. (2024). Are smart contracts really smart? Decrypting the issues of their legality, enforcement and interpretation. National Law School Business Law Review, 10(2), 7–44.
-     Tu, K. V. (2018). Crypto-collateral. SMU Science and Technology Law Review, 21(2), 205–255.
-   Vinayak, M., Panesar, H. A. P. S., dos Santos, S., Thulasiram, R. K., Thulasiraman, P., & Appadoo, S. S. (2018, July). Analyzing financial smart contracts for blockchain. In 2018 IEEE International Conference on Internet of Things (iThings) (pp. 1701–1706). IEEE.
-     Werbach, K., & Cornell, N. (2017). Contracts ex machina. Duke Law Journal, 67(2), 313-382.