نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

غنا و موسیقی در فقه امامیه- بازخوانی انتقادیِ مبانی قرآنی، روایی و مفهومیِ حرمت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محقق، پژوهشگر،روزنامه نگار، استاد پیشین حوزه علمیه؛ در حال حاضر دارای مسئولیت حقوقی در شهرداری اهواز؛ (در حال ارایه مدرک سطح4)
10.22034/jlpa.2026.604031.1078
چکیده
چکیده
مسئله‌ی غنا و موسیقی از مباحث دیرپای فقه اسلامی است که در آن، سه حوزه‌ی متفاوت- مفهوم‌شناسی، دلالت قرآنی و اعتبار روایی- گاه با یکدیگر درآمیخته‌اند. در فقه امامیه، مشهور فقها غنا را حرام دانسته‌اند؛ اما این حکم، هم از حیث تعریف موضوع و هم از جهت ادله‌ی اثباتی، با پرسش‌های مهمی روبه‌روست. واژه‌ی «غنا» به‌صراحت در قرآن نیامده و آیات مورد استناد، مانند «لهو الحدیث»، «قول زور» و «لغو»، تنها در پرتو روایات تفسیری بر غنا تطبیق شده‌اند. از سوی دیگر، روایات باب ۹۹ جلد هفدهم وسائل الشیعة از حیث سند، منبع، مضمون و میزان دلالت یک‌دست نیستند و نمی‌توان همه‌ی آن‌ها را دلیل قطعی بر حرمت مطلق هر نوع آواز یا موسیقی دانست. تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که باید میان غنا، موسیقی، صوت زیبا، قرائت آهنگین، سرود حماسی، مرثیه و موسیقی لهوی تفکیک کرد. بر این اساس، حتی اگر اصل حرمت نوع خاصی از غنا پذیرفته شود، تعمیم آن به همه‌ی صورت‌های موسیقی، بدون اثبات ملاک مشترک و بدون تعیین دقیق موضوع، از نظر اصولی و فقهی قابل مناقشه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-    قرآن کریم (ترجمه ناصر مکارم شیرازی).
-    اکبرنژاد، مهدی (۱۳۸۸). «بررسی فقهی مسئله غنا در قرآن و مراثی اهل‌بیت (ع)». فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال دوم، شماره ۳، صص ۴۵-۶۸.
-    حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. جلد ۱۷ (ابواب ما یکتسب به، باب ۹۹: تحریم الغناء). قم: مؤسسه آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
-    حیدری خراسانی، حسین (۱۳۸۹). «غنا و موسیقی و نقد و بررسی دلایل فقهی حرمت آن». پژوهشنامه فقهی و حقوقی، سال چهارم، شماره ۱۲، صص ۸۹-۱۱۴.
-        خامنه‌ای، سید علی (۱۳۹۲). اجوبة الاستفتائات (احکام غنا، موسیقی، آلات لهو و رقص). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
-    سیفی، علی‌اصغر (۱۳۹۹). «بازخوانی مفهومی و انطباق موضوعی حکم غنا در فقه امامیه». دوفصلنامه علمی دارالثقلین، دوره ششم، شماره ۲، صص ۱۰۱-۱۲۵.
-    طوسی، محمد بن حسن (۱۳۹۰ ق). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. تصحیح حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
-    طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام. تصحیح حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
-    قاضی‌زاده، کاظم (۱۳۷۵). «بررسی تطبیقی و مبانی فقهی غناء در اسلام». مجله فقه (کاوشی نو در فقه اسلامی)، سال سوم، شماره ۴، صص ۳۲-۶۰.
-        کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ ق). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. جلد ۶. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
-    مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق). بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-    نجفی، محمدحسن (۱۹۸۱ م). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی. جلد ۲۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-    ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. چاپ سوم، بیروت: دار صادر.
-    ابن‌فارس، احمد بن فارس (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
-    ابن‌اثیر جزری، مجدالدین مبارک بن محمد (۱۳۶۷). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه‌ی مطبوعاتی اسماعیلیان.
-    ابن‌قدامه، عبدالله بن احمد (بی‌تا). المغنی. بیروت: دارالفکر.
-    ابن‌قیّم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۱۵ق). إغاثة اللهفان من مصاید الشیطان. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-    امینی، ابراهیم (بی‌تا). غنا و موسیقی از دیدگاه اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-    انصاری، مرتضی بن محمدامین (۱۴۱۵ق). المکاسب. قم: کنگره‌ی جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
-    بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲ق). صحیح البخاری. تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
-    حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. جلد ۱۷، ابواب ما یکتسب به، باب ۹۹: «تحریم الغناء». قم: مؤسسه‌ی آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
-    حلی، حسن بن یوسف بن مطهر (۱۴۱۳ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه‌ی آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
-    حکیم، سید محسن (۱۴۱۶ق). مستمسک العروة الوثقى. جلد ۱۲. قم: مؤسسه‌ی دارالتفسیر.
-    خمینی، روح‌الله (۱۴۲۱ق). المکاسب المحرّمة. جلد ۱. قم: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-    خوئی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۷ق). مصباح الفقاهة فی المعاملات. جلد ۱. قم: انتشارات انصاریان.
-    رازی، فخرالدین محمد بن عمر (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب، التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-        راغب اصفهانی، حسین بن محمد(۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. دمشق: دارالقلم.
-    سبحانی، جعفر (بی‌تا). المکاسب المحرّمة. قم: مؤسسه‌ی امام صادق (ع).
-    سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (۱۴۰۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانه‌ی آیت‌الله مرعشی نجفی.
-    طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
-    طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
-    طبرسی، احمد بن علی (بی‌تا). الاحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.
-    طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام. تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-         طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-        فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). کتاب العین. تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی. قم: مؤسسه‌ی دارالهجرة.
-    فیض کاشانی، محمدمحسن (۱۴۱۶ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه‌ی امام امیرالمؤمنین علی (ع).
-    قرطبی، محمد بن احمد (۱۳۸۴ق). الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دارالکتب المصریة.
-    کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-    مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-    نجفی، محمدحسن (۱۹۸۱م). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد ۲۲. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-    نووی، یحیی بن شرف (۱۳۹۲ق). شرح صحیح مسلم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-    هروی، ابوعبید قاسم بن سلام (۱۴۰۸ق). غریب الحدیث. حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة.
-    نرم‌افزار المکتبة الشاملة و المعجم. (بی‌تا). مجموعه‌ی منابع حدیثی، تفسیری، فقهی و لغوی دیجیتال. نسخه‌ی الکترونیکی، قابل دسترس در پایگاه نرم‌افزار المکتبة الشاملة.