نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

نشریه علمی تخصصی فقهی و حقوقی عرشیان فارس

از تکلیف فردی تا مسئولیت حاکمیتی؛ بازخوانی فقهی- حقوقی امر به معروف و نهی از منکر در نظام حقوق عمومی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رامهرمز، رامهرمز، ایران
2 کارشناسی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/jlpa.2026.606536.1081
چکیده
چکیده
امر به معروف و نهی از منکر، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین فرائض اسلامی، در فقه امامیه عمدتاً با رویکردی تکلیف‌محور و ناظر به مسئولیت فردی و اجتماعی مورد تحلیل قرار گرفته است. با این حال، در بستر شکل‌گیری دولت اسلامی و توسعه نظام‌های حقوق عمومی مدون، نحوه انتقال یا عدم انتقال این فریضه از سطح الزام شرعی فردی به قلمرو مسئولیت حاکمیتی، همچنان با ابهام نظری و خلأ پژوهشی مواجه است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی و با اتکا به منابع معتبر فقه امامیه و مبانی حقوق عمومی اسلامی، به بازخوانی جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در نسبت میان «تکلیف فقهی» و «الزام حقوقی» می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حدود مشروعیت مداخله حاکمیت در اجرای این فریضه و امکان نهادینه‌سازی آن در چارچوب قواعد حقوق عمومی، با حفظ کرامت انسانی و آزادی‌های مشروع افراد است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند ماهیت اولیه امر به معروف و نهی از منکر بر مسئولیت فردی استوار است، اما در نظام حقوق عمومی اسلامی، این فریضه قابلیت تبدیل به مسئولیتی حاکمیتیِ محدود، قانون‌مند و ضابطه‌محور را دارد؛ مشروط بر آنکه میان ساحت‌های اخلاقی، فقهی و حقوقی آن تفکیک مفهومی دقیق صورت گیرد و اعمال ضمانت اجراها تابع اصول ضرورت، تناسب و عقلانیت حقوقی باشد. نتیجه تحقیق حاکی از آن است که بازتعریف امر به معروف و نهی از منکر به‌مثابه نهادی حقوقی در نظام اسلامی، نه به معنای نفی نقش فردی آن، بلکه ناظر به تنظیم رابطه‌ای متوازن میان مسئولیت شهروندان و وظایف حاکمیت است؛ امری که می‌تواند مبنای نظری منسجمی برای سیاست‌گذاری حقوقی در جوامع اسلامی معاصر فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۰۱ ق). تحریر الوسیله. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- اربلی، شیخ علی بن احمد. (۱۴۲۲ ق). الانساب و الاخبار. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- اسماعیلی، مهدی. (۱۳۸۵). فقه حکومت اسلامی و اصول حقوق عمومی. تهران: سمت.
- آلوسی، محمود. (بی‌تا). روح المعانی فی تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- باقری، حسن. (۱۳۹۷). کرامت انسانی در فقه و حقوق اسلامی. فصلنامه حقوق اسلامی، ۲۰(۳)، ۱۲۵–۱۴۸.
- بهجت، رضا. (۱۳۸۳). امر به معروف و نهی از منکر در فقه امامیه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- تنکابنی، علی. (۱۳۹۲). فقه عمومی اسلام. تهران: دانشگاه امام صادق.
- جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۸). نهادهای اجتماعی در فقه شیعه. قم: انتشارات نور.
- حسینی، سعید. (۱۳۹۷). حقوق عمومی اسلامی و تحدید آزادی‌ها. پژوهش حقوقی، ۲(۵)، ۹۰–۱۱۵.
- حکیمی، محمدتقی. (۱۳۸۰). اصول فقه و استنباط. تهران: سمت.
- داماد، محمد. (۱۳۸۸). فقه و قانون در نظام اسلامی. تهران: دانشگاه تهران.
- رفیعی، محمد. (۱۳۹۴). نسبت فقه و حقوق در نهادینه‌سازی احکام. مجله فقه و مبانی حقوق، ۱۵(۲)، ۵۷–۸۲.
- زرگر، علی‌رضا. (۱۳۹۹). ضابطه‌مندی مداخلات حاکمیت در حقوق اسلامی. حقوق و سیاست، ۸(۱)، ۳۳–۶۱.
- سراج، سعید. (۱۳۹۶). امر به معروف در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات پژوهشگاه قوه قضائیه.
- سعیدی، محمد. (۱۳۹۳). حسبه و حکومت اسلامی در فقه امامیه. قم: دارالمعروف.
- شریعتی، علی. (۱۳۹۵). آزادی‌های مشروع و نظم عمومی در حقوق اسلامی. حقوق بشر و مطالعات حقوقی، ۱۲(۴)، ۷۵–۱۰۲.
- طلایی، محمدحسین. (۱۳۹۱). اقسام واجبات و تحلیل فقهی. پژوهش‌های فقهی، ۷(۱)، ۲۱–۴۳.
- عارف، عبدالحسین. (۱۴۰۰). نسبت فقه تکلیف‌محور و حقوق الزام‌آور. فصلنامه حقوق اسلامی، ۲۲(۴)، ۱۰۱–۱۳۲.
- عبدالرزاق، محمود. (بی‌تا). شرح الشافی علی الکافی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- فقیهی، محمدتقی. (۱۳۹۸). کرامت انسانی در فقه و حقوق عمومی. پژوهش‌های اسلامی، ۱۹(۳)، ۲۵–۵۶.
- قاضی طباطبایی، محمد. (۱۳۷۵). الاجتهاد و المبادئ. قم: انتشارات اسلامی.
- کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۲). آزادی و نظم عمومی در حقوق اسلامی. تهران: نشر نی.
- کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۱هـ ق). الکافی. قم: مؤسسه الوفاء.
- محقق حلی، شیخ عبدالله. (۱۴۰۷ ق). شرایع الاسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۹۰). تفسیر نمونه، جلد ۱۲. قم: مؤسسه امام خمینی.
- محرابیان، محسن. (۱۳۸۷). فقه امور حسبیه. تهران: دانشگاه تهران.
- منصوری، علی‌اصغر. (۱۳۹۵). رابطه فقه و حقوق در جامعه معاصر. حقوق تطبیقی، ۵(۲)، ۴۴–۸۰.
- مسلم‌زاده، رضا. (۱۳۹۸). حقوق عمومی و تحدید آزادی‌ها. فصلنامه حقوق عمومی، ۱۰(۲)، ۵۵–۸۳.
- نجفی، محمدحسن. (۱۳۶۷). جواهر الکلام. قم: دار العلم للملایین.
- نوربخش، زهرا. (۱۳۹۹). امر به معروف و نهی از منکر در سیاست‌گذاری عمومی. مطالعات حقوق عمومی، ۱۴(۱)، ۱۳–۴۶.
- هاشمی، ناصر. (۱۳۹۶). حقوق عمومی اسلامی. تهران: نشر دیوان سالار.
- همدانی، حسین. (۱۳۷۸). المعالم فی الاصول. قم: مرکز نشر اسلامی.
- یاسینی، محمود. (۱۳۹۴). تحلیل فقهی ـ حقوقی نهادهای اجتماعی. حقوق اجتماعی، ۷(۳)، ۲۳–۵۴.
- یزدی، احمد. (۱۳۹۷). اصول حاکمیت قانون در حقوق اسلامی. مجله مطالعات حقوقی، ۶(۲)، ۷۹–۱۰۸.
- یوسفی، سمیه. (۱۳۹۵). نسبت فقه و سیاست عمومی. دانشنامه فقه معاصر، ۴(۱)، ۸۳–۱۱۲.
- یزدی، علی. (۱۳۹۸). فقه و عدالت اجتماعی. مجله فقه و حقوق، ۱۹(۱)، ۱۵–۴۲.
- یونس، ابوالقاسم. (بی‌تا). الفقه الاسلامی و ادله الاماره. بیروت: دار احیاء التراث.
- یزدی، مرتضی. (۱۳۹۶). حقوق و عدالت در اسلام. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
- یحیی، عبدالله. (۱۴۱۵ ق). الادله فی الفقه الشیعی. تهران: دار الثقلین.
- یعقوبی، حسین. (۱۳۹۳). فقه و قواعد عمومی. فصلنامه فقه و اندیشه، ۱(۲)، ۵۵–۸۰.